• (727) 272 74 11
  • info@litart.kz

    Новости

    Газета Вечерний Алматы. 24.05.2018.

    Уалихан Калижанов, директор Института литературы и искусства им. М. О. Ауэзова КН МОН РК, академик НАН РК:

    В своем выступлении на презентации первых 18 книг, переведенных на казахский язык в рамках проекта «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке», Нурсултан Назарбаев подчеркнул: «Наше социальное и гуманитарное знание долгие годы было законсервировано в рамках одного учения и в рамках одного взгляда на мир. Выход на казахском языке 100 лучших учебников мира даст эффект уже через 5–6 лет. Нужно брать все самое современное и иметь переводы на государственный, казахский язык».

    Огромную роль в жизни современного человека и общества играют знания. Источником же знаний являются книги и учебники, которые охватывают различные сферы жизнедеятельности человека. Поэтому человечество веками накапливало знания и передавало из поколения в поколение. Именно они определяли уровень цивилизации и развития общества. Не случайно предание гласит, что библейский царь Соломон попросил у Бога единственное благо – знание. За это он был награжден всем: богатством, мудростью, любовью, долголетием.

    Заботой об интеллектуальном и духовном уровне казахстанцев пронизана инициированная Главой государства программа «Рухани жаңғыру», затрагивающая все сферы жизнедеятельности общества. Ее смело можно назвать своего рода идеологической платформой развития казахстанского общества на современном этапе и в долгосрочной перспективе.
    Обновление общественного сознания напрямую связано с уровнем знаний и образования подрастающих поколений и с духовным обновлением, которое связано с дальнейшим развитием науки, культуры, сохранением обычаев и традиций. Поэтому Главой государства Нурсултаном Назарбаевым была поставлена задача приступить к более масштабной и фундаментальной работе по изменению общественного сознания, чтобы стать единой нацией сильных и ответственных людей.

    И вот 12 апреля, в первую годовщину выхода программной статьи Главы государства «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания», Президенту презентовали первые итоги реализации проекта. В прошедшем в столице мероприятии приняли участие общественные деятели, ректоры университетов, преподаватели, студенты, ученые, редакторы, переводчики и издатели. Довелось принять участие в этой презентации и мне.
    В своем выступлении на презентации Нурсултан Назарбаев подчеркнул: «Наше социальное и гуманитарное знание долгие годы было законсервировано в рамках одного учения и в рамках одного взгляда на мир. Выход на казахском языке 100 лучших учебников мира даст эффект уже через 5–6 лет. Нужно брать все самое современное и иметь переводы на государственный, казахский язык».

    Далее, отметив значимость деятельности в рамках модернизации общественного сознания, Президент указал на особую роль проекта «100 новых учебников» в деле просвещения молодого поколения: «Молодежь должна получать знания, соответствующие высшим научным стандартам. Поэтому мы подготовили большой список лучших учебников, состоящий из 800 книг. Было создано Национальное бюро переводов, которое уже приступило к работе. Сегодня мы стали свидетелями презентации первых 18 книг».

    Президент отметил, что перевод представленных книг на казахский язык осуществлялся с языка оригинала, а первый интеллектуальный транш включает лучшие научные продукты таких передовых стран, как США, Россия, Великобритания, Франция и Швейцария. Ранее немногим нашим молодым людям предоставлялась возможность познакомиться с ними. И вот переведенные в рамках проекта 18 книг охватывают широкий спектр научных знаний, включая сферы философии, социологии, психологии, языкознания, экономики, менеджмента, предпринимательства, религиоведения, антропологии, журналистики, и другие.

    Президент Казахстана акцентировал внимание на том, что развитие мира в современных условиях в значительной степени определяется потенциалом инженерных наук, указав на важность понимания целей использования передовых технологий.

    Нурсултан Назарбаев отметил, что в мировой практике существует немного примеров реализации подобной комплексной программы: «Новые учебники – это эксклюзивная гуманитарная библиотека. Она будет доступна для всех людей в трех форматах: в виде обычных бумажных книг, в электронных онлайн-версиях и в формате видеотеки, открытых лекций от лучших лекторов. Наша молодежь, проживающая за рубежом, также будет иметь доступ к ней в тот момент, когда книги будут изданы на латинице».

    Программа «Рухани жаңғыру» реализуется для будущего нашей молодежи. «В этой связи очень важно, чтобы молодое поколение активно подключалось к ее реализации. Сегодня мы еще раз убедились в силе научно-кадрового потенциала, сформированного у нас за годы независимости», – сказал Нурсултан Назарбаев.

    Глава государства дал ряд конкретных поручений Правительству Казахстана и Национальному бюро переводов по эффективному введению данных учебников в процесс образования и чтобы изучаемые по ним дисциплины были внедрены в образовательные программы в новом учебном году.

    Сегодня модернизация общественного сознания становится сердцевиной происходящих политических и экономических преобразований. Однако никакая модернизация не может проходить без сохранения национальной культуры. Велика роль литературы в познании мира, формировании духовного сознания народов, сохранении и приумножении знаний. Не случайно в своей программной статье Нурсултан Назарбаев подчеркнул, что наши национальные традиции и обычаи, язык и музыка, литература и свадебные обряды – одним словом, национальный дух – должны вечно оставаться с нами.

    Глава государства, отметив, что за годы независимости в стране был принят и реализован ряд крупных программ, направленных на восстановление историко-культурных памятников и объектов на территории Казахстана и позволивших системно собрать и изучить документы из ведущих мировых архивов, посвященных истории нашей страны, поставил задачу приступить к более масштабной и фундаментальной работе по изменению общественного сознания, чтобы стать единой нацией сильных и ответственных людей.
    При этом он подчеркнул два важных аспекта. Во-первых, никакая модернизация не может иметь место без сохранения национальной культуры. Во-вторых, чтобы двигаться вперед, нужно отказаться от тех элементов прошлого, которые не дают развиваться нации.

    Как заметил в своей статье Нурсултан Назарбаев, «весь ХХ век прошел под знаком революционных потрясений. Каждый народ извлекает свои уроки из истории. А уроки ХХ века для нашего народа во многом трагические. Во-первых, был сломан естественный путь национального развития и навязаны чуждые формы общественного устройства. Во-вторых, нанесен страшный демографический удар по нации. Удар, который сказался на протяжении целого столетия. В-третьих, едва не были утрачены казахский язык и культура. Мы должны ясно понимать уроки истории. Эпоха революций не прошла. Они сильно изменились по форме и содержанию. Но вся наша недавняя история говорит прямо и недвусмысленно: только эволюционное развитие дает нации шанс на процветание. В противном случае мы снова попадем в исторический капкан. Конечно, эволюционное развитие общества как принцип не означает вечной консервации, но важно понять не только уроки истории, но и примеры современности и сигналы будущего».

    У нашего народа немало достойного культурного наследия. Как заметил Глава государства, нас будут знать по нашим культурным достижениям, а духовное возрождение нашего общества, единство народа Казахстана будут способствовать осуществлению тех глобальных задач, которые он наметил в своей программной статье. Поэтому с первых дней обретения независимости Казахстана наш Первый Президент неустанно заботится о сохранении национального наследия казахов и дальнейшем развитии языка, культуры и традиций. По его инициативе была разработана программа «Культурное наследие», которая включала в себя ряд масштабных проектов и благодаря которой возвращено веками хранившееся на полках рукописных фондов литературное наследие, не издававшиеся ранее тексты фольклора. В рамках этого проекта институтом было издано 100 томов серии «Бабалар сөзi» («Слова предков»). Этот не имеющий аналогов в мире 100-томник обогатил духовность независимого Казахстана.

    Литературоведение и искусствоведение Казахстана в последние годы обогащено новыми, получившими высокое признание, книгами и монографиями, изданы 34 тома «Классических исследований», 20 томов серии «Литературные памятники», 10 томов «Истории казахской литературы», 8 томов «Антологии казахской музыки», «Мировое литературоведение» в трех томах, а также «История казахского искусства». Тепло встречены американскими читателями впервые изданные на английском языке совместно с Колумбийским университетом антологии казахской поэзии и прозы «Рассказы Великой степи», «Летний вечер, ночь в прерии, земля золотой пшеницы». На казахском, русском и английском языках институтом издана антология казахской литературы «Человек и природа».

    Между тем впереди стоят важные задачи. Глава государства Нурсултан Назарбаев поставил в своей программной статье задачу приступить к более масштабной и фундаментальной работе по изменению общественного сознания. И мы должны глубоко осознать этот этап, по словам Президента, «который через расширенный энциклопедический поиск открывает путь к горизонтам развития человечества. Сейчас благодаря импульсу, обусловленному интеллектуальным развитием, начинается духовная революция».

    А буквальной формулой программы «100 новых учебников» стали слова Президента: «Научное познание – главное условие конкурентоспособности современной нации. Новые учебники – это настоящая энциклопедия знаний. Сейчас важна не только методика образования, но и его содержание. В этой связи программа «Рухани жаңғыру» дает возможность осуществить пятилетку общенационального обучения».

    И нет сомнения в том, что эта пятилетка положит начало новому духовному, культурному и интеллектуальному возрождению народа и заложит основание прочного фундамента для будущего развития нации и государства.

     

    Ссылка на газету Вечерний Алматы: http://vecher.kz/allnews/tu-an-zher/rukhani-zha-yru-fundament-budushchego-natsii

     

     

     

                На улице Пушкина перед памятником великому русскому поэту 22 мая 2018 года состоялись традиционные «Пушкинские чтения», организованные Управлением по развитию языков акимата г. Алматы совместно с представительством Россотрудничества и Институтом литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК.

             Участники мероприятия – представители Россотрудничества в г. Алматы, научной и творческой интеллигенции возложили цветы к подножию монумента.

             Приветственным словом Пушкинские чтения открыла Консул РФ в Алматы, заместитель руководителя представительства Россотрудничества в Республике Казахстан И.В. Переверзева. К участникам чтений с напутственным словом обратились заведующая отделом аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК С.В. Ананьева, представители казахстанского русского культурного центра, учителя.

    Учащиеся общеобразовательных школ и средне-специальных учебных заведений города читали стихотворения А.С. Пушкина, отрывки из его поэм, письмо Татьяны Онегину из романа в стихах «Евгений Онегин». Звучали   песни и романсы на стихи А.С. Пушкина. Участникам «Пушкинских чтений» вручены благодарственные письма и памятные подарки.

     

     

     

           Основные тенденции развития современной таджикской прозы Абдуджалили Амон Холикзода раскрывает на примере творчества Мухаммадзамона Солехав контексте мирового литературного процесса и в сравнительном аспекте с творчеством таджикских писателей нового поколения Бахманёра, Сайф Рахима, Муаззамы Ахмадовой. Отличительная черта современных писателей Таджикистана заключается, по мнению автора кандидатской диссертации, в том, что каждый из них, «изучив, переняв что-то новое из мировой литературы, ввел в современную прозу и таджикскую литературу новый, своеобразный стиль и манеру изложения».

    Историческое время, судьбы нации показаны таджикскими писателями через судьбы героев. В прозе появляются новые горизонты, новые художественные темы, литературные формы и стили.

    В процессе проведенного исследования Абдуджалили Амон Холикзода выявляет новые модернистические художественные тенденции в современной интеллектуально-субъективной прозе; элементы сюрреализма, магического реализма, экспресионизма и т.д. «Диссертант убедительно доказывает, что круг литературной деятельности и интеллектуальное пространство писателя являются важными факторами становления его личности, формирования литературного мышления, метода и стиля, отмечает в рецензии на автореферат диссертации Абдуджалили Амон Холикзода «Новые художественные тенденции современной таджикской прозы (на примере творчества Мухаммадзамона Солеха)» С. Ананьева. В том числе, на философскую и поэтическую прозу Мухаммадзамона Солеха большое влияние оказали поэтические и религиозные элементы, символы, образы и религиозные обряды Зороастризма, Буддизма и Ислама».

    Абдуджалили Амон Холикзода обращает внимание на рассказ «Кипарис кишмара», первый в жанре фантастики и мифа, автор которого «посредством символического и мифологического образа Дерева из древнего предания решает актуальные вопросы своего времени, ищет ответ на вопрос, почему народ с общими языковыми корнями, историей и культурой оказался разделенным на три части».

             Абдуджалили Амон Холикзода успешно защитил диссертационную работу «Новые художественные тенденции современной таджикской прозы (на примере творчества Мухаммадзамона Солеха)» по специальности 10.01.08 – Теория литературы (Текстология).

     

     

    В числе первых переведенных на казахский язык 18 учебников в рамках реализации проекта «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке» есть книга и на русском языке. Чей труд был удостоен перевода с «великого и могучего», рассказала заместитель председателя НЭГ АНК г. Алматы, заведующая отделом аналитики и внешних литературных  связей Института литературы и искусства имени М. О. Ауэзова КН МОН РК, член правления Союза писателей РК Светлана Ананьева.

    Президент страны Н. А. Назарбаев в программной статье «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» в основу модернизации государственного языка и общественного сознания граждан Казахстана включает «принцип образования на протяжении всей жизни с опорой на сохранение своей культуры и национального кода». Главой государства Республики Казахстан Н. А. Назарбаевым озвучена реализация проекта «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке» по общественным и гуманитарным наукам, что создаст условия для полноценного и современного новейшего образования студентов высших учебных заведений.

    Состоялась презентация первых 18 книг, составляющих первый интеллектуальный транш. Они включают научные блокбастеры известных ученых США, России, Великобритании, Франции и Швейцарии. Общий тираж книг «Краткая история философии» Дерека Джонстона, «Новая история западной философии» Энтони Джона и Патрика Кенни (в двух томах), «25 ключевых книг о философии» Реми Хесса, «Основы социологии» Дэвида Бринкерхода, «Социологические теории» Джорджа Ритцера, «Общественное животное» Эллиота Аронсона, «История современной психологии» Дуэйна Шульца и Сидней Эллен Шульц, «Менеджмент» Рикки Гриффина, «История бога: 4000 лет исканий в иудаизме, христианстве и исламе» Карена Армстронга, «Введение в язык» Виктории Фромкин, «Медиаэтика» Ли Анны Пек и других – 47 миллионов экземпляров. Они изданы на 34 языках народов мира. Теперь к ним добавился и казахский язык.
    Среди книг, переведенных на казахский язык, в числе 18 презентованных в Астане, – монография Светланы Тер-Минасовой «Язык и межкультурная коммуникация». Почетный профессор МГУ имени М. В. Ломоносова С. Тер-Минасова изучает с современных научных позиций взаимодействие языков и культур, проблемы человеческого общения, межкультурной коммуникации, где главным (хотя и не единственным) средством был и остается язык. Книга адресована филологам, лингвистам, дипломатам, социологам, этнографам, психологам, культурологам и всем, кто соприкасается с проблемами межнациональной, межкультурной коммуникации в профессиональной или повседневной жизни.

    Автор определяет ключевые слова-понятия в контексте функционирования языка, культуры и культурной антропологии, раскрывая актуальность проблем межкультурной коммуникации в сопоставлении с изучением иностранных языков в современном мире.
    Художественный перевод характеризуется как лингвистическая процедура, передача текста, написанного на одном языке, средствами другого. Но таков лишь частный случай более широкого процесса герменевтического акта, от которого зависят политика и экономика, литература и искусство, национальная и персональная идентичность, вся реальность переживаемой обществом истории.

    Язык российским исследователем исследуется и как зеркало культуры. Особое значение уделяется картине мира, созданной языком и культурой, а иностранное слово анализируется как перекресток культур.

    Важный раздел посвящен эквивалентности слов, понятий, реалий.
    Язык как хранитель культуры важен при переводе произведений художественной литературы на другие языки. В этом плане у Института литературы и искусства имени М. О. Ауэзова КН МОН РК накоплен большой опыт в издании антологий казахской литературы на английском языке. В 2013 году увидела свет первая антология The Stories of the Great Stepp / «Рассказы Великой степи». В 2016 году в США вышла вторая антология Summer Evening, Prairie Night, Land of Golden Wheat / «Летний вечер, ночь в прерии, земля золотой пшеницы». В 2017 году издана новая антология казахской литературы «Человек и природа» на казахском, русском и английском языках.

    В научную библиотеку UIB были переданы коллективные монографии отдела аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства имени М. О. Ауэзова КН МОН РК «Казахско-американские литературные связи: современное состояние и перспективы», «Мировой литературный процесс ХХI века», монография С. Ананьевой «Казахстанская Пушкиниана», учебное пособие «Мировой литературный процесс: контент, направления, тренды», антология «Человек и природа». Среди авторов изданных Институтом книг – литературоведы и ведущие ученые США, России, Китая, Молдовы, Литвы, Беларуси, Кыргызстана и других стран.

    В языке, безусловно, находят отражение изменения и развитие общественной культуры. И если Светлана Тер-Минасова пишет в своей книге о современной России и ее представлении в мире через язык и культуру, то мы раскрываем современный Казахстан через наши литературу и искусство, осуществляя свой вклад в реализацию программы «Современная казахстанская культура в глобальном мире», инициированной Президентом Республики Казахстан Н. А. Назарбаевым в программной статье «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания».

    Творческое понимание переводимого на свой родной язык произведения зарубежной литературы – это и есть перевод на язык своей культуры. Лингвистический и филологический анализ художественного текста, несомненно, способствуют формированию их речемыслительной культуры, обогащению читательской культуры.

     

    Ссылка на газету "Вечерний Алматы":  http://vecher.kz/allnews/tu-an-zher/100-uchebnikov-bezgranichnoe-obrazovanie

     

     

     

    21 мамырда М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Мәжіліс залында Жас ғалымдар кеңесінің ұйымдастыруымен «Ғылыми еңбек жазудың этикасы» деген тақырыпта семинар өтті. Оған институттың жас ғылыми қызметкерлері, магистранттары мен докторанттары қатысты. Аталмыш семинарды институттың ғылыми қызметкері әрі 3-курс докторанты Нұрбол Құдайбергенов жүргізді. Ол ғылыми мақала жазудың дәстүрлі амал-әдістерімен бірге шетелдік тәжірибемен де бөлісті. Әлемнің жетекші университеттеріндегі жас ғалымдарға қойылар талаптар турасында баяндап, ғылыми еңбек жазуда басшылыққа алатын басты ұстанымдары мен этикалық мәселелер жөнінде сөз қозғады. Сондай-ақ, семинар соңында әркім өз ой-пікірлерін ортаға салып, тәжірибелерімен бөлісті. Жас зерттеушілердің тақырыптары талқыланып, нақты бағыт-бағдар берілді.

     

     

     

     

    19.05.2018

    ШҚМУ-да академик Зәки Ахметовтің 90 жылдығына арналған «Рухани жаңғыру: ғылыми мұра және ұлттық құндылықтар» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті.

    ШҚМУ-дың әкімшілік ғимаратында филология ғылымдарының докторы, профессор Зәки Ахметовтің туғанына 90 жыл толуына арналған конференцияның пленарлық отырысы өтті. Конференция университет ректоры М. Төлегеннің құттықтау сөзімен ашылып, жиында Қазақ-Америка еркін университетінің президенті Е. Мәмбетқазиев, Ұлан ауданының әкімі Н. Сақтағанов құттықтау лебіздерін жолдады.

    Конференцияда университет ректоры М.Төлеген абайтанушы М.Мырзахметұлын «Абай төсбелгісімен» және естелік сыйлықпен марапаттады.

    Басқосуда М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Сыртқы әдеби байланыстар және аналитика бөлімінің меңгерушісі, ф.ғ.к., доцент Светлана Ананьева, Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ғылым бөлімінің жетекшісі Мақпал Оразбек, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің доценті Болатжан Сарбасов, ШҚМУ профессоры Айжан Қартаева баяндама жасады.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    Қазақ, орыс филологиясы және журналистика кафедрасы

    ШҚМУ сайтына сілтеме: https://www.vkgu.kz/kk/newsitem/zki-ahmetovke-arnalgan-halykaralyk-gylymi-tzhiribelik-konferenciya-otti.html

     

    Үстіміздегі жылы қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың, әзербайжан сазгері Қара Қараевтың, қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматовтың мерейтойлары мен ТҮРКСОЙ халықаралық ұйымының 25 жылдығы халықаралық деңгейде аталып өтуде. Мағжан Жұмабаев жылы Түркияда жоғары деңгейде өтіп жатқаны белгілі. Игілікті шара ТҮРКСОЙ Халықаралық ұйымының Бас хатшысы Дүйсен Қасейіновтің бастамасымен Қырғызстан Республикасының астанасы Бішкек қаласында жалғасты.

    Халықаралық конференцияны Қырғызстан Республикасының ТҮРКСОЙ-дағы өкілі, белгілі ақын Қожагелді Кулиев жүргізді. Ақынның 125 жылдығына арналған халықаралық конференцияға ТҮРКСОЙ Бас хатшысының орынбасары Фырат Пурташ пен Гази университеті Түркітану ғылыми орталығының директоры, профессор Хуля Касапоглу Ченгел, Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы елшілігінің орынбасары Рымтай Кәрібжанов, Қазақстан Республикасының ТҮРКСОЙ-дағы өкілі Асқар Тұрғанбаев, Қазақстан Жазушылар одағы Басқарма төрағасының орынбасары, профессор Бауыржан Жақып, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер интитутының профессоры, филология ғылымдарының докторы Гүлжаһан Орда, Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Ұлттық университетінің профессоры, жазушы Абдиламит Матисаков, т.б. қатысты.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    Сондай-ақ конференцияға Қырғыстан мен Қазақстан елдерінің бірсыпыра өнерпаздары да арнайы шақырылды. Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның түлегі Сәулежан мен студенттері Жайдар Мағжан әндерін, Жаннұр Кенен Әзірбаевтың әндерін нақышына келтіре орындап көпшіліктің ықыласына бөленсе, қырғыз өнерпаздары қазақ және түрік тілдеріндегі әндерді орындап, қонақтарға құрмет көрсетті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2018 жылдың 15 мамырында Ғылым ордасында ҚР ҰҒА шығаратын 4 ғылыми басылымның («ҚР ҰҒА xабаршысы; ҚР ҰҒА xабарлары. Химия және теxнология сериясы; ҚР ҰҒА xабарлары. Физика-математика сериясы; ҚР ҰҒА Хабарлары. Геология және техникалық ғылымдар сериясы» журналдары) Clarivate Analytics (бұрынғы Thomson Reuters) халықаралық мәліметтер базасына енуі (индекстеу) бойынша Куәлік салтанатты түрде ҚР ҰҒА басшылығына табысталды.

    Салтанатты жиын АҚШ-тың Филадельфия қаласында орналасқан халықаралық Clarivate Analytics компаниясының ТМД және Ресей бойынша директоры – Уткин Олег Геннадьевичтың қатысуымен өтті.

    Бұдан 2 жыл бұрын, 2016 жылдың 26 маусымында,«ҚР ҰҒА Хабарлары. Геология және техникалық ғылымдар сериясы» журналы халықаралық Scopus мәліметтер базасына енгенін айта кеткен жөн. Бұл беделді халықаралық деректер базасында индекстелген Орталық Азия республикаларының ғылым академиясының академиялық басылымдары арасында алғашқы ғылыми журнал. Биыл ол Clarivate Analytics деректер базасына енді.

    1946 жылдан бастап ҚР ҰҒА шығаратын 8 ғылыми журнал (ҚР ҰҒА баяндамалары; ҚР ҰҒА xабаршысы;ҚР ҰҒА xабарлары. Биология және медицина сериясы; ҚР ҰҒА xабарлары. Физика-математика сериясы; ҚР ҰҒА Хабарлары. Геология және техникалық ғылымдар сериясы; ҚР ҰҒА xабарлары. Химия және теxнология сериясы; ҚР ҰҒА xабарлары. Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар сериясы; ҚР ҰҒА xабарлары. Аграрлық ғылымдар сериясы) ХХ ғасырдың 60-шы және 70-ші жылдары жоғары рейтингті ғылыми журналдардың халықаралық реестріне енген және Қазақстан ғылымның келбеті.

    1960 жылдан бастап олар 73 шет елдердің АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Франция, Жапония және т.б. ірі ұлттық кітапханаларына жіберілді.

    Бұл журналдарға халықаралық рейтинг беру және ірі Clarivate Analytics компаниясының деректер базасына енгізу журналдарды бүкіләлемдік оқырмандар аудиториясына алып келеді және дәйексөз алу көрсеткіштеріне айтарлықтай пайда береді, қазақстандық ғалымдар, оқытушылар мен студенттерге көптеген материалдар, аймақтық зерттеу ақпараттары мен пайдалы сілтемелерге жол ашып, әлемдік зерттеулер саласындағы ағымдағы беталыстардың толық бейнесін алуға мүмкіндік береді.

     

     

     

    Об институте

    Институт литературы и искусства имени М. О. Ауэзова Министерства образования и науки Республики Казахстан был организован в 1934 году как Казахский научно-исследовательский институт национальной культуры. В 1936 году он вошел в состав сектора казахского языка, литературы и народного творчества Казахского филиала Академии наук СССР. С 1941 года этот сектор находился в составе Института истории, языка и литературы. В 1945 году был преобразован в Институт языка и литературы. В мае 1961 года на его базе был организован Институт литературы и искусства Академии наук КазССР, которому в августе того же года было присвоено имя М. О. Ауэзова.

    За время своего существования Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова стал по праву главным научным центром казахского литературоведения, фольклористики и искусствознания. Ученые Института вносят немалый вклад в исследование истории и теории отечественной литературы, культуры и творческого наследия выдающихся представителей искусства.

    Подробнее

    Курс на будущее: духовное возрождение.

    Нурдаулет Акыш,

    писатель, гл. научный сотрудник Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова:

    – Есть один важный вопрос, связанный с переходом на латиницу. Нужно сказать, казахскоязычная аудитория не переходит, а снова возвращается к этому алфавиту. Ведь в 1929-1940 годах казахи использовали этот алфавит. Но, несмотря на это, нужна огромная подготовка к переходу на новый алфавит. Самый главным вопросом является его внедрение в компьютеры, потому что звуки казахского языка выходят за мировой стандарт, состоящий из 26 знаков. Даже перешедшие на латинский алфавит еще в 1928 году турки не смогли обозначить некоторые звуки. Такие недостатки имеются и у других перешедших на латиницу народов.

    По предположению оппонентов при переходе на латиницу могут возникнуть такие проблемы: 1) научная литература на казахском языке до сегодняшнего времени писалась только на кириллице; 2) подготовка преподавателей на латинице; 3) продолжение работы частных предприятий на кириллице; 4) уменьшение в национальных СМИ спроса на печатные издания на латинице; 5) обучавшиеся на кириллице казахи после разделения алфавита могут не брать в руки написанное на латинице.

    В Парламенте были рассмотрены несколько новых вариантов латинского алфавита. В высшем эшелоне много поддерживающих эти предложения.

    Есть несколько вопросов, которые надо учесть после начала применения латинского алфавита. Один из них – обучение грамоте на этом алфавите. Об этом сегодня молчат и не обсуждают. Здесь надо обратить внимание на следующий вопрос – правильное внедрение приемов обучения новому алфавиту. Вопрос повышения грамотности – это долгосрочное дело. На это нельзя смотреть поверхностно. Подготовительную работу надо вести с учетом возраста людей. Поэтому надо уберечься от некоторых необдуманных половинчатых решений.

    С сегодняшнего дня мы должны уделять внимание тому, каким будет состояние государственного языка после полного перехода на латинский алфавит. Хотя казахский язык назван государственным, до сегодняшнего дня законодательно не обозначены его место в жизни общества и границы применения, а задачи и цели его все еще туманны.

    Скажем, к примеру, если казахский язык по Конституции утвержден государственным, то разве не должно быть четко обозначено его место в применении? Это значит его применение в деловых бумагах, бухгалтерских и финансовых документах, государственных документах. Ведь так полагается во всех государствах. Тогда почему такие меры не применяются у нас в отношении государственного языка? Язык банковской деятельности вовсе далек от казахского, и если в этой сфере хочешь получить ответ на какой-либо вопрос на родном языке, сталкиваешься с неприятием.

    Мало того, начиная с 2017 года некоторые комитеты Министерства образования и науки требуют отчеты на английском языке. Разве такое требование закреплено в Конституции и других законодательных актах? А если это не закреплено, то разве это требование не является нарушением закона?

    Если полностью перейдем к использованию латиницы, то и делопроизводство государственных учреждений. И так как на латинский алфавит будет переведен государственный язык, то значит, и государственные документы должны будут писаться на нем.

    В решении этого вопроса самой главной трудностью сегодня является технический вопрос – это размещение в 26 знаках компьютеров 42 звуков. Правда, этот вопрос вроде бы находит решение. В связи с этим нужно ли сохранять нехарактерные для казахского языка буквы «в», «ф», «ч»? Эти буквы используются только в заимствованных с других языков словах, да и то редко. Эти знаки нужно удалить с клавиатуры, а вместо них ввести знаки наиболее активных звуков чисто казахских слов.

    Частота применения в языке звуков бывает разной. Но такие буквы, как «ұ», «ү», «ғ», «қ», «і», «ә», «ө», употребляются наиболее часто. Нужно найти формы их обозначения. И если для них мы уберем знаки «в», «ф», «ч», то ничего не потеряем. Их можно обозначать дополнительными знаками.
    В одном из первых предложений о написании слова «сәбіз» появились разные шутливые высказвания. Например, соединить вместе буквы «ае». Тогда для написания одной буквы придется дважды нажимать на клавиши, мол, тогда придется делать лишнее движение и уменьшится производительность труда. Ведь в казахском языке буква «ә» наиболее часто употребляемая.
    По-моему, один из недостатков – написание некоторых исконных звуков казахского языка двойными точками сверху или апострофами. Понятно, что переход на латиницу ставит целью с переходом на единую графику сближение с родственными тюркскими народами. Правильная цель. Однако, как видим, начиная с самых многочисленных турков большинство пишущих на этом алфавите народов обозначают исконные звуки не апострофами, а двумя точками сверху. Возникает вопрос, почему мы не выберем это. Ведь при написании апострофами внутри слов появляется разрыв.

    В третьих, двойное нажатие клавиши для набора одной буквы снижает производительность труда, да и удлиняет текст. Поэтому горячие сторонники языка на всех обсуждениях говорят о принципе «каждому звуку – единый знак».

    Ссылка на газету: http://vecher.kz/allnews/tu-an-zher/prichiny-vozvrashcheniya

     

     

    Латын әрпін қолдана бастағаннан кейін ескеруді қажет ететін бірер мәселе бар. Соның бірі – мемлекеттік тілдің ахуалы қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тілімі болғанымен, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Мемлекеттік түсім комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар әзірше тек қана орысша. Банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңді кінәлап, өзіңе ұрсатыны жөніндегі алаңдататын мысалдар баршылық.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпі мемлекеттік тілімізде қолданылатын болса, онда бүкіл мемлкекеттік құжаттар да осы қаріппен жазылуы тиіс емес пе?

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдайтын әдетімізден әлі айнығанымыз жоқ. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін артикуляциялық ерекшеліктеріне байланысты орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынындығы табиғи. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын әлі күнге дейін орысша транскрипциясы бойынша «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллицаға салған жағдайда ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ү», «Ғ», «Қ», «І», «Ә», «Ң», «Ө», «Һ» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол бұрмалаудың теріс ықпалымен кетіп барамыз.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде ана тіліміз әлі де орысшаға тәуелді. Оны мойындауымыз керек.

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы ағылшын және басқа ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе тез меңгеретін болады, сөйтіп ұлтаралық интеграция да күшейе түспек.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Бір сөзбен айтқанда, латын әліпбиіне қайта оралу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Нұрдәулет Ақыш

    Елбасының «Болашаққабағдар: руханижаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көрсетілген тапсырмаларды орындау мақсатында және мақаланың идеялық мазмұнын жан-жақты түсіндіріп, насихаттау үшін Институт директоры У.Қалижановтың бұйрығымен арнайы жұмыс тобы құрылды. Филология ғылымдарының докторы Н.Б. Ақыш жетекшілік ететін жұмыс тобының құрамында А.Қ.Ахетов, Ә.Хамраев, Е.Баят сынды елге танымал азаматтар мен өнертанушы жас ғалым А.Еспенова бар. Жұмыс тобы маусым айынан бастап жоспарлы іс-шараларды өткізуге кірісті.

    Жуырда топ жетекшісі Н.Б.Ақыш Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында болып қайтты. Нұрдәулет Бәбиханұлы Барлыбай аңғарында орналасқан аудандық «Сеңгір тынығу лагерінде» және Маңырақ ауылдық округінде тұрғындармен кездесулер өткізіп, Елбасының бағдарламалық мақаласын жан-жақты талқылауға арналған жиындар өткізді. Тыңдаушы қауым тарапынан қойылған сұрақтар легі кездесулердің салмағын арттырып, мағынасын арттыра түсті. Округ тұрғындарымен болған кездесу халық батыры Дәулетбай батырға және ақын-композитор Әрімжан Жанұзақұлына арналған ескерткіштерді орнату аясында өтті. Екі кездесу де тыңдаушыларды өзінше әсерге бөлеп, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын тереңірек түсінуге ықпал жасағаны сөзсіз.

    Аталған іс-шараларға қатысып, салихалы әңгімелерді ықыласпен тыңдаған жұртшылық өкілдері, соның ішінде Маңырақ округінің әкімі Ә.Қожахметов, кәсіпкер Б.Мықиянов, «Сеңгір тынығу лагерінің» жетекшісі Б.Саябаев өз сөздерінде Елбасының бағдарламалық мақаласында айтылған мәселелерге қашанда қолдау білдіретіндіктерін жеткізіп, Алматыдан арнайы келген ғалым-жазушыға алғыстарын жеткізді.

    ШҚО Тарбағатай ауданындағы «Сеңгір тынығу лагерінде» өткен кездесуге 40 адам, Маңырақ ауылдық округіндегі бас қосуға 60 адам қатысты.

     

     

    Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын талдау

    Нұрдәулет Ақыш

    Латын әліпбиіне көшу туралы пікірталастар

    Осы соңғы айларда қазақ қоғамын серпілткен елеулі оқиғалардың бірі Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы болды. Онда Елбасымыз: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақастан-2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдемдім. Бұл – сол кезде барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз» деп атап айтқан болатын.

    Осыған орай қазақ оқырмандарының назарын аударып отырған шоқтықты пікірталастың бірі – қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясына қатысты. Ұлтымыздың рухани әлемі үшін маңызды болып табылатын осынау өзекті мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ұсыныстар, ой-пікірлер тасқыны үздіксіз орын алуда.

    Күн тәртібінде тұрған осынау өзекті тақырыпты одан әрі дамытып, латын әліпбиіне көшудің тиімді жақтары мен зиянды тұстарын талдап көрсетіп жазылған мақалалар қатары күн сайын толыға түсуде. Олардың арасында назар аударуға татитындарының бірі - Амангелді Айталының «Қазақ тіліне сұраныс жоқ елде латын әліпбиіне сұраныс бола ма?» деп аталатын сараптамасында бірден басын ашып айтатын жағдай – автор мәселені қабырғасынан қоя отырып, қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу мәселесіне күмәнмен қарайды. Оның алдымен үңілетіні – өзіне дейін латынға көшуді қолдап жарық көрген мақалалар мен айтылған ойлардың кемшін тұстары.

    Мысал үшін алғанда, латын әліпбиіне 1928 жылы көшкен түріктердің өздерінің дыбыстық қорындағы кейбір әріптерді әліпби жүйесінде таңбалай алмапты. Мұндай кемшін тұстар әліпбилерін ауыстырған басқа халықтарда да бар көрінеді.

    Автордың айтуынша, осы түріктер араб графикаларына негізделген рухани мұраларын осы күнге дейін пайдалана алмай отыр екен. Біз латын қарпіне көше қалған жағдайда туындайтын проблемалар қатары мынандай болуы мүмкін.

    1)Қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттің осы уақытқа шейін тұтастай дерлік тек кирилл графикасында жазылуы; 2)жаңа әліпби бойынша мұғалімдер дайындау; 3)жекеменшік мекемелердің бұрынғыша кирилл әріптерімен жұмыс істей беруі; 4) латын әліпбиімен шығатын ұлттық баспасөзге деген сұраныстың азайып кетуі; 5) сонымен бірге қазақтардың бұрыннан да кириллицамен оқитын тобы әліпби екіге бөлінгеннен кейін, латын шрифтісімен жазылғандарды мүлде қолға алмай кету ықтыималдылығы және т.б.

    Авторлардың тағы бір қауіптенетіні – орыс және қазақ тілді болып екіге бөлініп кеткен қазақ ұлты енді екі түрлі әліпбиді қолдана бастағанда, ара жіктері тіпті ашылып, бұдан әрі тереңдей түсуі мүмкін екендігі. Сөйтіп айналып келгенде, Амангелді Айталы латын әліпбиіне көшу реформасын асықтырмай, сақтыққа шақыру жағын қолдайды. Түйіндеп айтқанда, бұл кісінің сөзінде де қоғамның ересектер тобына тән болып отырған типтік сақтық себептері бой көрсеткен.

    Латынға қарсы топтағылардың тағы бір уәжі мынандай болып келеді: «...қазақ тілі Құдайдың әрпіне көшсе де, өркендей алмайды... Жалғыз қазақ тілін мемлекеттік тіл қылып, онда да бірнеше жылдан кейін қолдану аясын 100 пайызға жеткізіп барып латынға көшсе болады ғой деп ойлаймын. Ал осы қалпымызбен латынға өтсек, орыстілділерді айтпағанда, қазір қазақша жазып, сөйлеп жүргендердің өзі орысша сөйлеп, қызмет қағаздарын орысша толтырып жаза бастайды...» (Жас алаш, №20, 14-наурыз, 2013 ж.)

    Латын әліпбиіне көшуді табанды түрде қолдайтын мақаланың бірі –Қазыбек Исаның «Шынайы тәуелсіздік латынға өтумен келмек» деп аталатын сипаттағы мақаласы. Қазақ жазуындағы арғы-бергі кезеңдерге шолу жасай келіп, Қазыбек Иса латын жазуына көшуді қиындықтары мен артықшылықтарын өз эмоциясын қоса отырып, талдап өтеді. Оның «Шынайы тәуелсіздік латынмен келмек» ғылыми эссесі оқырмандарды оқыту мақсатында түрлі тақырыпшаларға бөлінген.

    Автордың өзі тақырып етіп алған мәселеге қатысты пікірлері, тұтастай алғанда, айқын, ұстанымдары тиянақты. Сонымен бірге ішінара обьективті тұрғыда алғанда, келісе қоймайтын пайымдаулардың да ұшырасып қалатынын жоққа шығаруға болмас.

    Осы қарбаласқа қатысты өз ойларын Әбдірашит Бәкірұлы тәрізді «Латынға көшу қазақ тілінің мәселесін шешпейді» деп, айқайлап тұрып ашық айтып жатқандардың да уәждерін ғылыми тұрғыдан тиянақты деп айту қиын. «Әйтеуір қарсы бола беру керек» деген пиғылмен айтылып жатқан сияқты. Автор Қ.Исаға қарсы кереғар пікір білдіреді.

    Бір біріне қарама-қарсы айтылған біраз ой-пікірлерді сараптап келгенде, латын қарпіне көшуді қолдаған топтың уәждері басымырақ түсіп жататынын атап айту керек. Оған жоғарыда келтірілген дәлелдер куә. Олардың қандай екендігін тағы да ежіктеп, қайталап жату шарт емес болар.

    Зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда, бүкіл дүниежүзіндегі ғаламтор материалдарының 80 пайызы латын жазуымен жарияланып келе жатыр екен. Ендеше бұл шрифт – дүниежүзілік деңгейде байланыс құралына айналып отырған ғаламтордың арқа сүйейтін негізгі әліпбиі. Демек бұл әріпті пайдалану – дүниежүзілік қауымдастыққа жақындаса түсудің кезекті бір жолы болу әбден ықтимал екен. Пайдаланылатын әріптері бірдей болғандықтан, латын әрпімен сауат ашқан қазақ баласының кейін де сол әріппен жазылған ағылшын тіліндегі мәтіндерді көп қиналмастан оқып кете алатын түсінікті.

    Екіншіден, Қазақстан саяси тәуелсіздік алып, дербес ел атанса да, орыс империясының рухани басқыншылығынан әлі күнге құтыла алмай келе жатқанын жасырудың керегі не? Бұл ықпал әсіресе руханиятқа қызмет жасайтын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы нақты іске асып келеді. Сол құралдардың бір үлкен арнасы – мерзімдік баспасөз тасқыны. Латынға көшу арқылы осы тасқынға аз да болса бөгесін жасау мүмкіндігі бар.

    Ағылшын тілді басылымдардың да ұлттық менталитетімізге келмейтін теріс ықпалы болуын терістеу қиын шығар. Бірақ ол орыс тілі арқылы санамызға сіңіріліп жатқан рухани экстермизмнен қауіпті емес.

    Келесі бір мәселе – «Латын әрпіне бүкіл Қазақстан халқы көше ме жоқ әлде тек қазақ мектептерінде оқитындар ғана ма?» деген сауал. Бұл арада басы ашық жағдай – алдымен тек қазақ тілінде ғана оқитындарды көшіру керек екендігі. Бірақ түптеп келгенде бір елді екі әліпбиге бөлмей, тіліне қарамастан, барлық мектептердің бірыңғай әліпбимен оқуы еліміздің рухани тұтастығын сақтаудан туындайтын қажеттілік.

    Мысал үшін айтқанда, республикамыздағы өзбек, ұйғыр және басқа тілдерде білім беретін мектептерді де. Қазақстандағы өзбектер де этникалық өзбектердің оқитын әріптерін пайдаланса, іргелес екі елдің өзара байланыстары да жеңілдей түпей ме.

    Базбір ойшылдарымыздың қарсы айтатындары – «Егер латынға көшсек, Кеңес дәуірінде жасалған бүкіл әдебиетіміз, қазақ тілінде жазылған тамаша ғылыми еңбектеріміз ұмытылып қалып қояды. Кейінгі ұрпақ оқи алмайды» деген уәж. Қазіргі ғылым мен техника мейлінше дамыған жаңа технологиялар заманында одан күдіктену қаншалықты орынды? Бұл жөнінде жоғарыда аталған мақаласында Қазыбек Иса дәлелді уәж келтірген.

    Тәуір деп танылған дүниелердің барлығы латын қарпіне көшірілетіні даусыз. Сонымен бірге макулатураның жемі болуға дайын тұрған көптеген артық қағаздан тазарып қалатынымызды да ұмытпау керек. Айталық, көркемдігі төмен немесе таза кеңестік рухта өмірге келген жазындыларды оқырмандарың кейінгі буындарына тықпалаудың түк те қажеті болмас.

    Тағы бір көлденең тартылатын ой – «Екі түрлі қаріппен жазып, оқитын жағдайда бір ұлттың өкілдері екіге бөлініп қалады. Қазақ тілді және орыс тілді қазақтар әрқайсысы өздері таңдаған әріптердің тұтқынына айналады» деген қауіп. Осы арада «Кириллицаны пайдаланып келе жатқан орыс тілді қазақтар кириллицамен жазылған қазақ мәтіндерін оқушы ма еді?» деген қарсы сұрақ туындайды. Әрине, бұған дейін олардың қазақшаға мойын бұрып келе жатқандары некен-саяқ. Өйткені орыс тілді қазақтардың патриоттық сезімдері кемшін, қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде жазатындар олар үшін – бар болғаны артта қалған «мәмбеттер» ғана. Ана бір жылы қазақ тілін қорлай сөйлеп, «Мен суахили тілін білмеймін» деп жауап жазған «Қазпошта» АҚ-ның қызметкері сондайлардың біреуі ғана. Әйтпесе іштен тынып, қаптап жүргендері қаншама.

    Бірен-сарандары болмаса, орыстілді қазақтарда ұлттық проблема деген жоқ, олардың көпшілігі өз ұлтын сақтап қалу керек деген мәселеге бас ауырта қоймайды. Өз ұғымдарына салсақ, олар – ұлттың емес, жалпы адамзаттың перзенттері. Әсіреорыстанып, нигилизм жолын біржола түсіп кеткен қандастарымыз өздерін қазақпыз деп атауға да ауыздары да бармайды. Арланады. Өйткені олар – «ұлттық сезімнен жоғары тұрған бүгінгі өркениеттің төл өкілдері». Әрине, өздерінің түсініктері бойынша.

    Жасы үлкендер үшін латынға көшудің шынында да ауырлау соғуы мүмкін ғой, бірақ мектепте, оқу орындарында онсыз да ағылшын тілін немесе басқа бір шет тілін оқитын шәкірттер үшін бұл шаруаның түк те қиындығы жоқ.

    Енді осы арада ескермеуге болмайтын бір жағдай бар. Ол – латынға көшкеннен кейінгі мемлекеттік тілдің ахуалының қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тіл бар, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Салық комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар тек қана орысша, банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңе ұрсады. Тіпті Павлодар қаласында қазақша сөйлегені үшін бір қазақ әйелін супермаркеттен қуып шығыпты.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпін қолданатын тіл – қазақ тілі болса, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған ол тілдің де проблемасы шешіле бастар еді.

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдаймыз. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Кириллицамен жазылатын орыс тілі мұндай сөз ауысу жағдайында өзінше бір сүзгі сынды немес сәулені шағылыстырып барып өткізетін шыны призма іспеттес. Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынын да ескере бермейміз. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын орысшалап «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллица транскрипциясына салып айтқанда, ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ғ», «Қ». «І», «Ә» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол теріс ықпалмен кетіп барамыз.

    Тіпті оны қойып, өзіміз «Кәріс» деп атап жүрген ұлттың шын аты «Хокусарам» екенін де білеміз бе? Тіліміздің ұшына үйіріле кететін – орыс тіліндегі «Кореец» деген сөз. Сөйтіп «Кәріс» сөзі тілімізге орыс тілі арқылы келіпті. Мұндай мысалдарды ары қарай тізе беруге болар еді.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде біздің бүйтіп ана тілімізді де орысшаға тәуелді етуден бас тарта алмай отырғанымыз қалай?

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы жоғарыда айтылған ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе, ұлтаралық интеграция күшейе түспей ме.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Ендеше латынға көшу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Осы арада Ресей империясының өз мүддесі үшін қазақ сияқты аз халыққа жасайтын жан-жақты ықпалына көз жұма қарауға болмайды. Екі ғасырға жуық уақыт бойы қазақ жерін өз мемлекетінің заңды аумағы, отарлаушылыққа дейін де оны мекен етіп келе жатқан қазақтарды өзінің құлақкесті құлы ретінде санап келген империалистік психологияның инерциясы әлі де бәсеңдей қоймаған сыңайлы. Оған сол тараптан да, өз ішімізден де естіліп жататын әртүрлі тегеуірінді айбарлы үндер дәлел. Ресейдің осындай саясатын рақаттана қолдайтындар республика шегінде де баршылық және олардың қол қусырып қарап отырмағанын байқау қиын емес. Қазақтың отаршылдық пиғылдағы сыртқы және ішкі жауларының мақсаты жалғыз-ақ – қалай болған күнде де бұрын табандарының астында келе жатқан халықты одан әрі тұқырта беру, реті келсе, адам ретінде бас көтертпей, мүлде тұншықтырып тастау.

    Егер шынымен тәуелсіздікке ұмтылатын болсақ, қазақ деген ұлтты қалайда сақтап қалу керек болса, онда дербестікке сеп бола алатын ең кішкентай тетіктің өзін пайдалана беру керек. Әрине, ондай экстремизм мен сепаратизмнен аулақ, тек қана өркениет жолымен жүзеге асырылып отыратын тетік болса. Ал латын шрифтерін қолданысқа енгізу сондай тиімді тетіктердің бірі бола алар еді.

    Мәселені шешудің техникалық қиындығы – компьютердің 26 таңбасына қазақ тіліндегі 42 әріпті сыйғызамыз деген әңгіме. Ұсыныстар көп. Даудың біраз бөлігі – компьютерді тілге бағындырамыз ба, тілді компьютерге бағындырамыз ба дегенге саяды? Орынды дау.

    Меніңше, компьютерге бағыну керек. Орыс тіліне ғана тән «Э», «Ю», «Я», «Ц», «Ч», «Щ», «Ф» сияқты әріптерді жазу халықаралық деңгейде қалыптасқан. Ал қазақтың жоғарыдағы төл дыбыстарына сәйкес әріптерді қосарлап жазу арқылы таңбалауға болады. Бастапқыда бұл үрдіс ептеп қиындық туғызуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, көз де, қол да үйренеді. Европалық кей ұлттар бір дыбысты үш таңбамен де беріп жүр ғой. Мәселен, немістің бір дыбысты «scһ» деп үш әріпті қосарлап беруі.

    Компьютерге жаңа таңбалар енгізудің бір қолайсыздығы – латын шрифтілеріне көзі үйренген адамның оларды дұрыс оқи алмауы болса, екіншісі – халықаралық электрондық байланысқа шыққанда, компьютерде жоқ таңбаның ашылмай қалатындығы.

    Латын қарпіне көшуге қарсылардың болатындығын сезіне отырып және ол қарсылардың басында Ресей державасы сияқты бізге бұрын үстемдік жүргізген алып елдің тұрғанын ескере отырып, латын әріптерін пайдалануды қолға алу керек. Мұндай ауқымды іс мәресіне жақындаған сайын, қарсыластардың неше түрлі құйтұрқылыққа баратынын, арандатулар да болатынын алдын ала ескеріп, не нәрсеге де дайын тұрған жөн-ау. Осы науқан барысында орыс тілділер халқымызды, бас көтерер азаматтарымызды әлі талай жамандап, ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсіретіні сөзсіз.

    Бір мәселенің басы ашық. Қазақ өз жерінде жүріп, өз тілінің сақталып қалуы үшін күрескенде, басқа ұлт диаспораларына зиян тигізуді көздемейді, басқа елге барып өз тілінің өктем болуын қаламайды. Кез келген ұлттың өз жерінде өмір сүріп, халық ретінде сақталып қалуын ойлауы атам заманнан келе жатқан табиғи құбылыс. Мысалы, өз жері Ресейде орысша сөйлеп, барлық шаруасын орысша жүргізгені үшін орысты, бүкіл тірлігін өзбек тілінде құрағаны үшін өзбекті, монғолша сөйлеп, бүкіл іс қағаздары монғол тілінде болғаны үшін монғолды және т.б. ешкім де ұлтшыл деп айыптамайды.

    Кавказды мекен еткен халықтардың барлығы да тек өз тілдерінде ғана сөйлейді, жазады, қарым-қатынас жұмыстарын жүргізеді. Солай болуы табиғи құбылыс. Ал қазаққа келгенде... ол байғұс та басқа халықтар секілді өзінің ана тілінде жұмыс істегісі келсе... «Жоқ, болмайды» деп өре түрегелеміз. Алдымен Қазақстандағы орыстарға қысым жасалуда деп байбалам салып шыға келетін – орыс шовинистері, оған ілесе орыс тілді, өздерінің ұлты жоқ қазақтар. Сонда бұл не?

    Демек, өзі теңдес басқа ұлттардан қазақтың айырмашылығы – ұлт ретінде өз жерінде жүріп, құқығының шектелуі. Бұның өзі Қазақстан Конституциясын айтпағанда, бүкіл дүниежүзінің озық ойлы зиялылары ортақ мәмілеге келіп, қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға бердей Декларациясының» ұстанымына да қайшы.

     

     

             М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері: филол.ғ.д., жазушы Ақыш Н., филол.ғ.к., профессор Қорабай С., ғылыми қызметкер Оралбек А. Үмбетәлі Кәрібаев мұражайына барып, ондағы қызметкерлермен кездесіп, елбасының биылғы «Болашаққа бағдар – рухани жаңғыру» атты халыққа жолдауын еркін пікір алмастыру негізінде талқылады. Жолдаудың еліміздің жарқын болашағындағы атқаратын маңызды рөлі мен алар орынын нақты дәлелдермен көрсетіп берді. Бұрынғы өткен дуалы ауыз даналардың дара жолдарынан мысалдар келтіре отырып, дәстүріміздің озығы мен тозығын таразылай келе, халықымызға қажетті сара жолды сараптай білуге шақырды. Жиналысқа Жамбыл аудандық мәдениет және тілдер бөлімінің басшысы Алтынбекова Светлана Амантайқызы, Жамбыл мұражайының директоры Қожашев Мәулен, Сүйінбай мұражайының қызметкері Муширова Қарлығаш Есжанқызы, Үмбетәлі Кәрібаев мұражайының директоры Ысқақов Әуелбек Мұсаханұлы, Шолаққарғалы селолық округінің бас маманы Шошикбаева Кәмшат, Үмбетәлі ауылдық кітапханасының меңгерушісі Әбжәлелова Зағиша, сондай-ақ жиынға Үмбетәлі, Қасымбек, Шолаққарғалы мектептерінің мұғалімдері мен ауыл тұрғындары, басқа да музей қызметкерлері қатысып, жолдаудан алған әсерлерін, көкейтесті сұрақтарын ортаға салып, өзара ой бөлісті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 26 маусымында Алматы қаласындағы Ә.Қастеев мұражай-үйінде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұйымдастыруымен ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «БОЛАШАҚҚА БАҒДАР: РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» атты бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кезекті бас қосу өтті.

    Дөңгелек стол барысында Елбасымыздың «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда, ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» - деген сөзін назарға ала отырып, ұлттық мәдениетті қалыптастыру мен кеңінен насихаттауға байланысты институттың ғылыми қызметкерлері Н.Ақыш, Н.Елесбай, А.Еспенова, мұражай директоры Е.Нұразхан, мұражай ғылыми қызметкері Б.Әди баяндама жасап, осы тақырыптағы өз ойларын ортаға салады.

    Ұлттық руханиятымызды сақтап, дамыту мен оны өскелең ұрпаққа жеткізуде ұлттық мұражайлардың да алатын орны ерекше. Осыған орай Елбасының ұлттық кемелдену, рухани түлеу идеяларын көтерген маңызды мақаласын Ә.Қастеев мұражай-үйінде талқылаудың қоғамдық, мәдени мәні зор болды. Дөңгелек стол барысында ұлттық кодымызды қалыптастырудағы маңызды орын алатын дәстүрлі өнерімізге, тілімізге, мәдениетімізге айрықша назар аударылды. Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын қолөнер тарихының терең тамырларын дөңгелек столға қатысушылар өз пікірлерінде айтып өтті. Дөңгелек стол қорытындылары бойынша М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері Н.Елесбайдың «Туған жер бағдарламасы» атты мақаласы мерзімді баспасөз бетінде жарық көретін болады.

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 9 маусымында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Алматы мемлекеттік электромеханикалық колледжімен бірлесе отырып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кездесу өткізді. Іс-шараға колледждің 100-ге жуық студент жастары мен ұстаздар қауымы белсенді қатысты. Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері – жазушы, филология ғылымының докторы Нұрдәулет Ақыш, филология ғалымдарының докторы Алымжан Хамраев, филология ғалымдарының кандидаты Жолдасбек Мәмбетов бағдарламалық мақаланың тарихи маңызына тоқталып, көтерілген мәселелерді жан-жақты талқылады. Осы тақырыпта қойылған сауалдарға толымды жауаптар берілді, Колледж директоры Бозымбаев Болатжан Дәулетұлы іс-шараның қоғамдық, саяси, мәдени маңызына назар аудара отырып, рухани кемелдену үдерісінің заман талабы екендігін айтып өтті. Жиын қорытындысында қоғамдық сананы жаңғырту аясында колледж бен ғылыми-зерттеу институты арасындағы мәдени байланысты дамыту қажеттігі айтылды.

     

     

    https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

     

    Болашаққа бастайтын тарихи құжат

     

     

     Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шақ­­қа бағдар: руха­ни жаңғыру» атты ма­­қаласы шыққалы бері қоғам өмірінің әр саласында қызу талқылау жүріп жатыр. Бұл мақалада заман мен уақыттың төтесінен қоятын талап­тары мен қиын сұ­рақ­тарына, бүгінгі күн мен келешегімізге ха­лық­тың тағдыры жайлы терең ой жүгірткен, негізгі бағдарымызды айқындау мәселесіндегі басым бағыттар көрсе­тілген. Осы мақа­ланың өзімізді толғандырған тұстарына ойымызды білдіруді жөн көрдік.

     

    Елбасы мақаласында «Мақса­тымыз айқын, бағытымыз белгілі, оләлемдегі ең дамыған 30 ел­дің қа­тарына қосылу», дейді. Лайым, осы бағытымыздан ауыт­­қы­майық. Әлемдік алдыңғы қа­тар­лы қауымдастық жеткен биік ме­желерден көріну үшін тек бай мемлекет болу немесе жер қойнауындағы табиғат ана­­ның сыйы – байлықтарды қазып алып сатып баю арқылы қа­тар­дан көріну аздық етеді. Бұл бір сәттік, бүгінгі күнмен өмір сүру, ұрпақтың келешегіне назар аудармау. Ұрпақ алдындағы парыз, талай сын сағат­тар кү­тіп тұрған еліміздің бола­шағы үшін қоғамды, оның әрбір азаматының санасына сілкініс жасау болашаққа салынатын үлкен капи­тал болмақ. Ол мақсатқа же­ту жо­лындағы басты қозғаушы күш – сананың сергектігі керек. Ұйық­тап жатқан сананы ояту қажет. Осы жолда Елбасы сананың жа­­сай­тын іс-әрекеттен, алдағы бола­тын түбегейлі өзгерістерден ылғи озып жүруі назарда болуы тиістігін баса айтады. Мақалада көтерілген маңызды мәселелер әр кез Елбасының тұрақты назарында болып келсе де, рухани әлемді жаңғыртуға арналған маңызды құжат. Бұған дейін саяси және экономикалық жаңғырулардың тасасында болып келген адам мен қоғамның рухани әлемінің хал-жайы мен болашағы мақалада кеңінен сөз болады. Бұл қазақ қоғамының барлық саласында тоқтаусыз жүріп жатқан жанданыстарды толықтырып қана қоймай, олардың терең өзегі мен алтын арқауына айналды. Иә, кезінде рухани өміріміздің деңгейін көтеруге арналған жақсы жобалар жасалынды. Мә­дениетті қолдау жылы болып белгіленген 2000 жылы өтпелі кезеңнің дауылына шыдас берген, бірақ дең­гейі босап кеткен ұлттық мәдениет саласындағы нысандарды қалпына келтіруге, ұлттың өнері мен мәде­ние­тінің рухани келбетінің ашыла түсуіне сәтті қадамдар жасалды. Ал 2004 жылы бастау ал­ған «Мәдени мұра» бағ­дар­ла­масы аясында Қазақстан аума­­ғындағы тарихи-мәдени ескерт­­­кіштер мен нысандар жаң­ғырып, жаңа заманауи мәдени нысандар дүниеге келді. Ерекше бір белес болған 2013 жылы «Ха­­лық − тарих толқынында» бағдарламасы арқасында алыс-жақын шет елдер мұрағаттары мен мұражайларында сақталған қазақ халқының тарихына ті­келей қатысы бар құжат­тарды жинап, зерттеуге қол жеткіз­дік. Қаншама баға жетпес құнды­лықтарымыз қолымызға тиіп, ғылыми ай­налымға енді. Бұл бұған дейін зерттеуші ғалымдар наза­рынан тасада қалған сан-алуан құн­дылықтармен қауы­шуымызға мүм­кіндік берді. Ел­басының осындай алдын ала дайындықтардан кейін «Енді осы­ның бәрінен де ауқым­ды және іргелі жұ­мыстарды бас­­та­ғалы отырмыз. Мен еліміз мықты, әрі жау­ап­кершілігі жо­­ға­ры Біртұтас Ұлт болу үшін бола­шаққа қалай қа­дам басатынымыз жә­не бұқаралық сананы қалай өзгер­тетініміз туралы көзқа­рас­та­рымды ортаға салуды жөн көр­дім», деген сөзінен бұл мақаланың салмағын және сол тәуелсіздікпен басталған үде­рістің тоқтаусыз, тұрақты даму үстінде болғандығын көреміз. Мақалада Елбасы ширек ға­сырлық дамуымыздың нәти­жесінде жеткен белестерімізді қо­рыта отырып, әрі қарай дамудың, ру­хани дүниеден бастауынан бұл мәселеге түбегейлі көзқараспен келгендікті көреміз. Болашаққа деп құрылатын ұлттық бағыт-бағ­дарымызды жан-жақты, те­рең­нен қарастырады. Арнайы тоқ­талып кеткен сананы жаң­ғыртудың бағыттары біздің бұған дейінгі көзқарастарымызға, жұмыс стилімізге, орындау тетік­теріне елеулі түзетулер мен қосым­ша­лар енгізеді деп білемін. Се­бебі, бәсекеге қабілеттілік, праг­матизм, ұлттық бірегей­лікті сақтау, білім­нің салтанат құруы, Қазақ­станның ре­волюциялық емес, эволю­ция­лық дамуы, Сана­ның ашық­тығы секілді бағыттардан елі мен жерінің көркеюіне белсенді атса­лысатын азаматтар үшін мол мүм­кіндіктер бар. Бәрімізді ауқым­ды жұмыстар күтіп тұр. Тек көзін тауып тың­ғылықты да тия­нақтылықпен қойылған мін­деттерді жүзеге асыру қажет. Ол үшін мемле­кеттік деңгейде жүйелі де сауат­ты ойластырылған жұмыс жос­пары, сол жоспарды жүзеге асырудағы бақылап отыратын ар­найы мекеменің тұрақты жұ­мыс істеуі қажет деп білеміз. Ұлттық рухани құндылықты жасайтын жазушылар, клас­си­ка­лық музыка майталмандары, суретшілер және кино сала­сы­ның қайраткерлері, жалпы өнер саласының шеберлері үшін мақалада назар аударатын тұс­тарын баса көрсетеміз. «Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақ­стандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз. Әлем бізді қара алтынмен немесе сырт­қы саясаттағы ірі бастамалары­мызбен ғана емес, мәдени жетіс­тіктерімізбен де тануы керек», деген Елбасының ойы мен бел­гіленген тапсырмаларының ұлт­тық мәдениетті дамытудағы орны, оны ұлттық бренд ретінде әлемге насихаттау ісіне жаңа серпін алары анық. Мақаладағы нақты тапсыр­маның бірі – ұлттық өнер мен мәдениет саласындағы үздіктерді әлемге таныту. Ол үшін, алдымен төл туындыларды қазақ тілінен жетекші әлем тілдеріне сапалы аудару керек. Өте жақсы бастама. М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер инс­титутында осыдан екі жыл бұрын грузин елінен келген әріп­тесіміздің еліндегі аударма орта­лығының жетістіктері мен іс-тәжірибесінің тиімділігін біліп, бізге де арнайы аударма орталығы қажеттігін айтып жүре­тінбіз. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін арнайы жұмыс топтары құрылып, жұ­мыстар басталып кет­ті деп естідік. Төрт не­гізгі сала бойынша, яғни әде­биет, клас­си­калық музыка, сурет және кино туындылары ішінен үздіктерін таңдап, шет тілдеріне аударылатын болады деп күтілуде. Тек, бұл науқандық жұмыс болып қалмай, тұрақты жұмыс комиссиясының ұзақ жыл­­дарға баратын жүйелі түрде іс­­керлікпен түзілген жұ­мысы болуы керек. Шет тіліне аударылатын көр­­кем туындылар еліміздің да­му кезеңдерін, ұлттық болмы­сымызды ашатын сүйекті туын­дылар болуы заңдылық. Ши­­­рек ғасыр – тәуелсіздік ке­зеңі дүниеге алып келген шы­ғар­малар ішінен үздіктері таң­далынуы керек. Ал қай автор, қандай шығармалар деген мә­селеде бірінші кезекте шынайы көркемдік деңгейі мен сапасына мән беріледі. Бұған дейінгі қазақ драматургиясының шет тіліне ауда­рылу сапасы мен тәжірибесіне назар салсақ, бізде аударма жасау тәжірибесі «қалып­таспаған, жоқ» деген пікір қалыптастыратын өте өзек­ті мәселеге кезігеміз. Ол тіпті орыс тіліне аударуда да драматур­гия тілін, сахнаға қажетті тілдің тамырын дөп басып таба алмай жатуымыз. Өзге тілден қа­зақшаға жақсы аударамыз. Оны кезінде М.Әуезовтің, тағы басқа қаламгерлеріміздің Шекспир, Островский, Чехов секілді әлем, орыс драматургтерінің пьесаларын қазақша сөйлетуінің тамаша үлгілерінен білеміз. Ал өзіміздікін шет тіліне аударуда күні бүгінге дейін орны толмас олқы­лық, «әттеген-айлар» болатын. Кәсіби аудармашы мамандарымыз бар, бірақ жанр ерекшелігін шеберлікпен ашатындай жоғары деңгейде емес. Поэзияның, прозаның өзіне тән көркем тілі, ырғағы болатыны секілді, күрделі жанр драматур­гияны орысша, ағылшынша жа­тық, заманауи үлгіде аударыпты деген жаңалықты армандаумен келе­міз. Саланың сапалы аударма­шыларын дайындау арқылы, көркемдік деңгейі жоғары қазақ автор­ларының шығармалары шет ­ел оқырмандары мен көрермендеріне жете алады. Ауда­рылған шығармалар өзінің түп­нұсқадағы әдеби көркемдік құн­дылығы мен құнарлы тілдік ерек­шелігін, ұлттық болмыс-біті­мін жоғалтпауы керек. Жұмыс тобы мен сарапшылар іріктеп алған үздік шығармалар осы жыл­дың екінші жартысында бүкілхалық­тық талқылауға ұсынылады деп күтілуде. Қазақ оқырмандары әлем­­­дік мәдениеттің мұхитына қосы­­луға лайық деген қазақ авторларының шығармаларына дауыс беру арқылы іріктеп, оны әрі қарай ұлттың болмысын ашатын көркем туынды етіп қалып­тастыруда өзде­рінің белсенділігін танытады деп білемін. Елбасы мақаласында еліміздің жаңа технологияларға, жаңа әлем­дік саяси-экономикалық ахуал­ға негізделген мүлдем жаңа та­­­ри­хи кезеңге аяқ басқанын ай­­­­­та келе, Біртұтас Ұлт болу үшін қандай қасиеттерге ие болып, қандай міндеттерді еңсеру қа­­жеттігі жөнінде кеңінен ой толғаған. Заман талабына сай ке­шегі мен бүгінгіні орнымен бай­­ланыстырып, ұлттың рухани кодына арқа сүйеу керектігі көр­сетіледі. Белгілі жазушы, қоғам қайраткері Алдан Смайыл ағамыздың жа­қын­да «Егемен Қазақстан» газе­тінде жарияланған «Ұлттық дәс­түр − тарих жазған Ата Заң» атты мақаласында «Ұлт­тық код деге­німіз не?» деген сұрақ қоя отырып, «ол – ең алдымен, ана тілі, содан кейін өнер мен мәдениет, салт-дәстүр, ата-баба ұстанған дін. Бұлар жинақтала келіп ұлт­тық мінез бен ұлттық қасиетті қалып­тастырады», дей­­ді. Рухани құндылықтарды қа­лыптастыруда баршамыз үшін қас­терлі салт-дәстүріміз, тіліміз, мәдениетіміз, дінімізді құрметтеп, заманға сай дамыту арқылы қазақтың қазақ екендігін әлемге танытуға болатынын Елбасы мақаласы орнымен, тиянақты етіп көрсетіп берген. Ұлттық құндылықтарымызды сақтау арқылы ана тілімізге құр­мет, ұлттың жаңғыруы, жас­тарымызды дұрыс тәрбиелеу, дінімізді қадірлей білу тәрізді мәселелермен қатар, қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің өзекті тұстарының бәрінде бүгінгі күннің маңызды проблемаларын сөз етеді. Бұл орайда мамандар көршілес елдердің тәжірибесін зерттеудің қажеттілігін алға тарта отырып жұмыс істеу орнымен болмақ. Түрік, әзербайжан, түрікмен, өзбек ағайындардың салған жолындағы жетістіктері мен кемшін тұстарын ескере отырып шешу көп түйінді мәселені жеңілдетпек. Сонымен қатар, жаңа әліпбиге көшпес бұрын қазақ тілінің заңдылықтарын ес­керу, нақты істерді қолға алу, тиімді әдістемелерге мән беру, түркі әлемімен тұтас болудың алғаш­қы қадамын жасау жайына назар аударды. Біртұтас Ұлт болу мәселесі де бізді көптен толғандырып келеді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті сақтауда қазақтың мүддесін бірінші шепке шығаруды тұрақты назарда ұстап, өзгелерге осы идеяны түсіндіріп беруде кемшін тұстарымыз бар. Қазақ халқы негізгі мемлекет құратын халық бола тұрып, әліге дейін ұлт, диаспора, этнос деген әлемдік қауымдастық заң жүзінде мойындаған халық­аралық терминологияны орны­мен қолдана алмай келеміз. Осындай халықаралық кеңістікте қалып­тасқан құқықтық терминдер, заңдар, нормативті құжаттарды халықтың назарын аудара отырып, біз өзімізге тиесілі заңды атау­ларды сауатты түрде дәлелдей оты­­рып, өзгеге жалтақтамай ер­кін қолданысқа енгізуіміз керек. Біртұтас Ұлт болу мәселесі рес­публикада әркім өз орнын, мәртебесін анықтағаннан кейін толыққанды түрде жүзеге аспақ. Заман ұсынған озық ой-идеялармен, алдыңғы қатардағы технологиялармен қарулана отырып, ұлттық тамырдан бойға біт­кен өзіндік келбетімізді ұстап қалуымыз қажет. Бәрін тез қа­был­дауға қабілетті қазақ үшін ұлттық болмысты сақтау жолында адам санасын улайтын, теріс көзқарастағы кейбір ағымдар мен идеологияның таралымын шектеу мәселесі өткір тұр. Осыған орай тарихшы ғалымның қазақ ұлтының хал-жайын вирусқа қарсы қояр қалқаны жоқ интернетке қосылған компьютермен теңегені маған бейнелі әрі нақтылы мысал болып көрінді. Бірақ, бізде бәрі жақ­сы, көршілерімізге қарағанда барлық салада анағұрлым алдамыз деп тоқмейілсу, қазіргі, ертеңгі күнгі қоғам өміріне төне­тін қауіпті сезінбеу, келер ұрпақ алдындағы жауапсыздық та жоқ емес. Оны біз қоғамға қауіп төн­діріп, тіпті ушығып кеткен діни ағымдардың белсенді әре­кетінен, әртүрлі жастағы қоғам мүшелерінің өз-өзіне қол салуынан, өзге елдің ұстанымдарының қазақстандықтардың санасында тұрақты пікір қалыптастыруынан, т.б. мысалдардан көреміз. Бұл келтірілген мысалдар жаһандану дәуірінің барлық қоғамға таңатын көрінісі десек те, Елбасы айтқан рухани құндылықтарымызды жаңғырту арқылы болашаққа бағдарды анықтап, сенімді нық қадам жасауға болады. Басталған екен ұлы көш, жүрісіне сәттілік тілеп, жүзеге асуына бәріміз бір кісідей атсалысайық. Ойымызды қорыта келгенде, Елбасы кез келген жаңғыру­дың ең алдымен, ұлттық болмыс­қа, дәстүрдің замана сынынан сү­рінбей өткен озығына не­гіз­делуін қадап айтты. Бұл өзгерістерге үрке қарап, тек қана өткенді жырлай беруден, жаңаның бәрін қисық деп тауып, кертартпалықтан ада болуды талап етеді. Әлемнің алдың­ғы қатарлы дамыған 30 елінің тобында көрінуге бағыт ұстаған тәуелсіз Қазақ елінің алдына қойған мақсаты айқын. Олай болса, кеңестік дәуірдегі тоқырау кезеңінің үлгісімен сөз қуып, есеп беруге құмар науқаншылдықты емес, нақтылы істермен, қажымас қайрат-күш жігермен бастаған жұмысымыздың нәтижесі үшін жұмыс жасайық. Бәріне уақыт – сыншы, келешек көрсетер десек те, ұлттың рухани жаңғыруы жаңа серпілістің, биік белестерді бағындырудың, асқаралы шың­дарға көтерілудің іргетасы Елбасы Н.Назарбаевтың осы мақаласында көтерген ойларымен, қадап айтқан тапсырмаларымен берік қаланғаны анық. Бұл – Ұлы Дала төсінде сан түрлі қиындықтарды басынан өткізген тәуелсіз Қазақ елі мен халқының санасын оятатын болашаққа бағытталған көш. Бүгінгі заман талап еткен биіктен көріне отырып, болашаққа бастайтын тарихи құжат.

     

    Аманкелді МҰҚАН, өнертанукандидаты, театртанушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр және кино бөлімінің меңгерушісі

    22.05.2017.


    Егемен Қазақстан газетіне сілтеме: https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

    Объявления

    ЛИТЕРАТУРНЫЙ КОНКУРС

    Кафедра казахской литературы и теории литературы факультета филологии и мировых языков совместно с философско-литературным журналом «Тамыр» объявляет Республиканский литературный конкурс.

    Сроки проведения: Конкурс проводится с 12 февраля по 01 мая 2018 года.

    Подведение итогов и объявление главных итогов Конкурса – 01 июня 2018 года.

    Цель Конкурса:

    1. Выявление талантливых поэтов, прозаиков, драматургов среди молодежи Казахстана, представление их произведений широкой публике, литературоведам и издателям.

    2. Поддержка в публикации лучших работ молодых талантов, содействие их творческому росту и известности.

    Номинации конкурса:

    1. Лучшее поэтическое произведение.

    2. Лучшее прозаическое произведение.

    3. Лучшее драматическое произведение.

    Награды:

    1. Произведения победителей конкурса будут опубликованы в журнале «Тамыр».

    2. Участникам конкурса, занявшим первые 20 мест, будет предоставлена возможность бесплатно посетить мастер-классы ведущих ученых-литературоведов, современных прозаиков и поэтов по писательскому мастерству, ораторскому искусству, получить консультации.

    3. Помимо дипломов 1, 2, 3 степени, будут присужден специальный приз читательских симпатий (по итогам обсуждения произведений на Интернет сайтах организаторов конкурса).

    Условия конкурса:

    1. В конкурсе могут принять участие лица в возрасте от 14 лет до 35 лет.

    2. Принимаются художественные произведения на казахском и русском языках, ранее не публиковавшиеся в других изданиях.

    Требования к конкурсным работам:

    1. На конкурс принимаются работы общим объемом не более 20 печатных страниц, набранные Times New Roman через один интервал 14 кеглем. Поля по 2,5 см со всех сторон.

    2. К конкурсным работам необходимо приложить:

    а) заявку об участии, содержащую следующие данные:

    ФИО автора(-ов)

    Возраст

    Место учебы, работы

    Контактные данные, телефон, e-mail, WhatsApp

    Номинация

    Согласие на публикацию присланных работ на сайтах организаторов конкурса и в журнале;

    б) краткую творческую биографию (не более 1 печатной страницы).

    Оргмоменты конкурса:

    1. Участник конкурса присылает по электронной почте на имя организаторов свои произведения, заявку, краткую творческую биографию, тем самым выражая свое согласие с безвозмездной публикацией своих произведений на сайтах организаторов конкурса и в журнале «Тамыр».

    2. Организаторы конкурса на свое усмотрение формируют жюри литературного конкурса из числа писателей, ведущих ученых-литературоведов, критиков, сотрудников журнала.

    3. Организаторы конкурса имеют право:

    - проводить предварительный отбор стихов для конкурса;

    - публиковать на сайте организаторов отобранные произведения каждого автора,

    берёт на себя право редактировать присланные на Конкурс стихи.

    4. Организаторы конкурса не редактируют присланные работы и не несут ответственности за их содержание. Все присланные на конкурс работы будут публиковаться в авторской редакции.

    Контактные данные организаторов конкурса:

    Официальные сайты организаторов литературного конкурса: www.kaznu.kz, http://tamyr.org

    Электронные адреса для подачи заявок и отправки работ: literaturakz2018@gmail.com

    Телефоны: +7 (727)3773339 (внутр. 1328, 1330)

    Информацию о литературном конкурсе можно посмотреть на сайте: http://www.kaznu.kz/ru/16810/adverts/5575

     

     

    Конгресс ауқымды энерготехнологиялар саласында, маңызды жетістіктерімен және заманауи энергетикадағы қалыптасқан тенденцияларымен қамтамасыз ететін және тәжірибе алмасатын пікір – талас алаңына айналады. Конгресс Орталық Азиядағы, алыс және жақын шетелдердегі ғалымдардың ғылыми-инженерлік жаңалықтарына тереңдеуде, энергия тиімділігін жоғарылатуда консолидацияның күшейуіне және өндірістегі алғы технологияның дамуына және энергияны сақтауда өзіндік серпіліс береді. Конгресс қатысушыларға өзі атынан қатысып отырған мекеменің әлемдік масштабта, жаңа дипломатиялық және ғылыми-зерттеу тұрғысынан жаңа серіктестер табуға мүмкіндік береді. Толығырақ ақпаратты wsec.kz интернет сілтемесі арқылы алуға болады.

     

    ИНСТИТУТ ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА ИМЕНИ М.О. АУЭЗОВА ОСУЩЕСТВЛЯЕТ ПОДГОТОВКУ НАУЧНЫХ КАДРОВ СОВМЕСТНО С КАЗНУ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ

    Мы предлагаем Вам уникальную возможность получить АКАДЕМИЧЕСКУЮ СТЕПЕНЬ, СОЧЕТАЮЩУЮ В СЕБЕ НАУЧНЫЕ ТРАДИЦИИ И СОВРЕМЕННЫЕ СТАНДАРТЫ ОБРАЗОВАНИЯ, по специальностям Магистратуры и Докторантуры PhD:

    6М021400 – Литературоведение

    6D021400 – Литературоведение,

    включая следующие специализации:

    6М021401 – Современная литература Казахстана

    6М021402 – Текстология

    6М021403 – Фольклористика

    6D021401 – Теория и литературная критика

    6D021402 – Казахский фольклор и древняя литература

    Документы для поступления принимаются Приемной комиссией КазНУ имени аль-Фараби по адресу: проспект аль-Фараби, 71, в период с 20 июня по 29 июля.

    Приглашаем Вас посетить научно-исследовательские институты «Ғылым ордасы», где Вы можете все узнать о нашей работе и о наших специальностях.

    Наш адрес:

    050010, г. Алматы,

    ул. Курмангазы, 29, 2 этаж.

    «Ғылым ордасы» открывает перед Вами свои двери!

    Search