• (727) 272 74 11
  • info@litart.kz

    Новости

    В Институте литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК состоялась встреча директора Института академика НАН РК Уалихана Калижанова с президентом Международной литературно-художественной Академии Украины Сергеем Дзюба и доктором наук по социальным коммуникациям, профессором Нежинского государственного университета имени Н.В. Гоголя, членом Национального союза писателей Украины Татьяной Дзюба. На встрече были обсуждены перспективы научного сотрудничества и издательские проекты.

    Большой интерес у украинских коллег вызвали издания Института – «Международные связи казахской литературы в период Независимости» и раздел о казахско-украинских литературных связях, «Новейшая зарубежная литература» и глава об украинской литературе. Авторский коллектив «Новейшей зарубежной литературы» и издательский дом «Жибек жолы» стали лауреатами Международного конкурса на лучший научно-издательский проект «Научная книга» совета по книгоизданию Международной ассоциации Академии наук в номинации «Общественные науки» (Москва, 2012).

    Сергей и Татьяна Дзюба посетили отдел аналитики и внешних литературных связей Института, проявив профессиональный интерес к сборникам «Мир Мухтара Ауэзова», «Мир Олжаса Сулейменова», «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» и к учебному пособию «Мировой литературный процесс: контент, направления, тренды», изданному в рамках научного проекта «Мировой литературный процесс ХХI века» в 2017 году.

    Визит завершился посещением Дома-музея М.О. Ауэзова.

     

     

    2017 жылы қыркүйек айының 29 күні М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Қолжазба және текстология» ғылыми-инновация бөлімінің қызметкерлері қазіргі уақытта қоғамда қызу талқыға түсіп жатқан латын әліпбиіне көшу мәселесіне байланысты дөңгелек үстел өткізді.

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры, ҚР ҰҒА академигі У.Қалижанов алдымен жиынға қатысып отырған қонақтармен Түркия елінен келген Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Абулуахап Қарамен, Өзбекстаннан келген Халықаралық Тұран академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы Қалдыбек Сейдановпен, Татарстаннан келген Г.Ибрагимов атындағы Тіл, әдебиет және өнер институтының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор Ким Мугаллимович Миннуллинмен таныстырды. Мұнан соң М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, дөңгелек үстелдің модераторы Т.Әлбеков ел басшысы Н.Назарбаевтың бастамасымен қазақ елінің латын әліпбиіне көшу мәселесі жайында сөз қозғап, жасалып жатқан шаралар мен істер жайында сөз қозғады. Бөлім қызметкерлері: жетекші ғылыми қызметкерлер, филол.ғ.к., доцент П.Әуесбаева, филол.ғ.к. Қ.Алпысбаева, филол.ғ.к. Ж.Шалғынбай, филол.ғ.к. Ж.Рақыш, ғылыми қызметкерлер Н.Елесбай, А.Оралбек, Н.Мурсалимова, Ю.Пилтан өздерінің ой-пікірлерімен бөлісті.

    Бүгінгі таңда қоғамда әліпбиді ауыстыруға байланысты түрлі пікірлер айтылып, әркім өз тұжырымын, көзқарасын білдіруде. Біреулер латын әліпбиінің оңтайлы тұстарын алға тартса, енді басқалары бұл істе асығыстық жасамайық деп сақтандырады. Мұндай пікірлердің орын алуы орынды. Сонда ғана ел-жұрт осы бір күрделі мәселеге орай өзінің көзқарасын қалыптастырады. Қазақ тілінің ерте ме, кеш пе әйтеуір бір латын әліпбиіне көшетіні анық. Оны Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің Жолдауында ашық айтты. Президенттің «Қазақстан-2050» стратегиясы. Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы Тәуелсіздік күні қарсаңында 14 желтоқсанда болды. Оны бәріміз тыңдадық. Жолдауда Қазақ елінің болашақ даму стратегиясы айқындалды, соның ішінде қазақ тілінің латын әліпбиіне көшетіні туралы қорытынды пікір айтылды.

    Біз ғалым ретінде қоғамдағы кез келген мәселеге байланысты өз пікірімізді білдіре аламыз. Президент өз жолдауында Қазақ елінің саяси-экономикалық, әлеуметтік-мәдени, ғылыми-ағартушылық дамуын, халықаралық кеңістіктегі орнын жан-жақты бағамдап, ішкі және сыртқы жағдайды толық ескеріп, әліпбиді қашан, қандай жолдармен ауыстыру керек, осыларға байланысты дұрыс шешім шығарды. Біз Президенттің сөзіне толық келісеміз. Жиынға қатысып отырған ғалымдар, әсіресе түркі елдерінен келген қонақтар мынадай ортақ пікірге келді:

    «Бүгінгі компьютер заманында интернет жүйесінде үстемдік ететін латын әліпбиі екендігі белгілі. Бәрімізде латынмен жазылатын электрондық пошта бар. Көліктердегі нөмірлер, куәлік пен паспорттар латынмен берілген. Міне сондықтан латын әліпбиі бізге таңсық емес. Ол біздің қоғамға еніп кеткен. Оны еліміздегі кез келген сауатты адам белгілі дәрежеде біледі. Латынға көшкенімізде пайдалы жақтары төмендегідей: Тіліміздегі жат дыбыстарды таңбалайтын әріптерді қысқартып, сол арқылы қазақ тілінің табиғи таза қалпын сақтау. Қазақ тілін оқытқан уақытта басы артық таңбаларға қатысты емле, ережелердің қысқарып, мектептен бастап барлық оқу орындарында оқыту үрдісін жеңілдету. Уақыт та, қаржы да үнемделеді. Латын әліпбиіне көшу арқылы қазақ тілінің халықаралық дәрежеге шығуы. Түбі бір түркі дүниесімен латын әліпбиі арқылы жақындасу, олармен рухани, мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынасты, тығыз байланысты күшейту.

    Латын әліпбиіне көшуде айтарлықтай үлкен кедергілер жоқ. Негізінен, осы мәселеге байланысты халықтың көзқарасы, ниеті бір, қиындықтарды жеңіл шешуге болады. Жастар жағы, орта буын өкілдері компьютерді толық меңгергендіктен латынды дереу үйреніп алады деп ойлаймыз. Ал аға буынға сәл күрделі болуы мүмкін. Осы жағдайда психологиялық фактор дегенді де ескеруіміз керек. Үкіметтің қаражаты белгіленіп, нақты бағдарламасы бекітілген соң, Қазақстан халқы латынды көп қиындықсыз меңгеріп кететіндігіне сеніміміз мол».

     

    Н.Мурсалимова, «Қолжазба және текстология»

    ғылыми-инновация бөлімінің ғылыми қызметкері

     

     

    • Воскресенье, 01 октября 2017 00:00

     В Алматы в Большом концертном зале РГП «Ғылым ордасы» состоялся Международный научный симпозиум «М.О.Ауэзов и духовное возрождение нации», посвященный 120-летию со дня рождения великого казахского писателя, ученого, общественного деятеля – Мухтара Омархановича Ауэзова. Организаторами симпозиума  выступили – Институт литературы и искусства им.М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК, Акимат г. Алматы, Национальная Академия наук РК, Государственный историко-культурный и литературно-мемориальный заповедник-музей Абая «Жидебай-Бөрілі».

     

    Уникальную выставку книг, фотографий, документов Мухтара Ауэзова из фондов представили на симпозиуме сотрудники  Центральной Научной библиотеки «Ғылым ордасы». Среди экспонатов есть редкие издания произведений М.Ауэзова на английском, французском, румынском, чешском, словацком, болгарском, хинди, таджикском, узбекском и других языках. Редкие фотографии семьи писателя, встреч с читателями, среди которых  – «Встреча с китайскими читателями», «С делегатами Ташкентской конференции 1958 года» и многие другие.

    Директор Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК Уалихан Калижанов обращением к участникам торжественно открыл симпозиум.  О творческом и научном наследии классика казахской литературы и его значении для современной литературы и науки Республики Казахстан говорили в своих докладах и выступлениях не только ведущие казахстанские ученые-филологи, но и литературоведы из разных стран мира – США, Голландии, России, Белоруссии, Узбекистана, Кыргызстана, Великобритании, Турции.

    В приветственном слове представитель Департамента общественной информации ООН в Казахстане Властимил Самек отметил актуальность трудов Мухтара Ауэзова и в настоящее время: 

    – Приятно видеть среди участников симпозиума не только знакомые лица известных деятелей казахстанской науки и литературы. В зале очень много молодежи, что говорит  о значимости научного и литературного наследия Мухтара Ауэзова и для современности. Его труды известны и почитаемы далеко за пределами Казахстана. Можно с уверенностью сказать, что Мухтар Ауэзов – человек, принадлежащий всему миру!

      Алексей Черота с Кларой Жагипаровной Мынжасаровой – супругой Государственного деятеля, писателя  Ади Шарипова

    Давние узы дружбы литератур соединяют Казахстан с Белоруссией. И сегодня на международном литературно-публицистическом сайте «Содружество» и страницах белорусских литературных журналов освещаются события литературы и культуры Казахстана, появляются произведения современных авторов и классиков казахской литературы. Несколько лет на «Созвучии» успешно существует проект «Мир Мухтара Ауэзова».

    В своем обращении к участникам симпозиума Алексей Черота – заместитель директора Издательского дома «Звязда», главный редактор литературно-художественного и общественно-публицистического журнала Союза писателей Беларуси  «Нёман» передал приветствие министерства информации Республики Беларусь: «У казахской и белорусской национальных литератур и сегодня отлично складываются дружеские отношения. Только за последние несколько лет в Казахстане побывали белорусские писатели и книгоиздатели Владимир Андриевич, Николай Супранович, Алесь Карлюкевич, Игорь Луцкий, Виктория Калистратова и другие. Беларусь принимала казахских поэтов, прозаиков, литературоведов: Светлану Ананьеву, Райхан Маженкызы, Олжаса Сулейменова, Валерия Михайлова, Жаната Сейдуманова, Любовь Шашкову, Кайрата Бакбергенова и многих других их коллег. Такие мосты дружбы строятся и на основе личных инициатив, благодаря личной заинтересованности творческих людей ».

    120-летие со дня рождения М.О.Ауэзова отмечается общественностью во всех  областях Казахстана и за его пределами: проходят многочисленные конференции, выставки, тематические встречи, круглые столы.  А 23 сентября в Кербулакском  районе Алматинской области  по инициативе Гузель Кулжабаевой – профессора Казахского национального аграрного университета, главного редактора республиканского научно-познавательного журнала «Гүлстан», автора учебно-методического комплекса «Өсімдіктер әлемі» («Мир растений») был разбит сад Мухтара Ауэзова, создавать который помогали и участники международного симпозиума.

     

     Римма Артемьева

    Ссылка на сайт Созвучие: http://sozvuchie.by/home/novosti/item/1558-rimma-artemeva-mukhtar-auezov-chelovek-prinadlezhashchij-miru.html

     

    Казахстан и Беларусь связывают прочные традиции дружбы. Интервью с министром информации Республики Беларусь Лилией Ананич

    • Четверг, 14 сентября 2017 15:06

    Сегодня, 14 сентября 2017 года, в Минске прошла международная конференция «Казахстан – Беларусь: 25 лет установления дипломатических отношений. Итоги, реальность, перспективы». Среди ее участников – министр информации Республики Беларусь Лилия Ананич. С ней о сегодняшнем состоянии белорусско-казахских медийных и культурных, литературных отношений разговаривает наш корреспондент.

    – Лилия Станиславовна, расскажите, пожалуйста, как складываются сегодня отношения между Беларусью и Казахстаном в информационном, медийном пространстве.

    – Сфера информации и печати на сегодняшний день является одним из важнейших факторов развития межгосударственного сотрудничества. Руководители наших государств настойчиво и постоянно подчеркивают неразрывную связь Беларуси и Казахстана. За нами – наше общее прошлое. У нас – общее сегодня. Мы вместе строим евразийское экономическое пространство. Не случайно, поздравляя Президента Республики Беларусь Александра Григорьевича Лукашенко и весь белорусский народ с Днем Независимости в июле 2017 года, Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев констатировал, что Казахстан и Беларусь связывают прочные традиции дружбы и взаимопонимания. ”Уверен в неизменности совместных усилий, нацеленных на укрепление взаимовыгодного двустороннего евразийского пространства“.

    Для развития, укрепления наших братских отношений много значат слова Президента Республики Беларусь Александра Лукашенко, которые прозвучали в его поздравлении Нурсултану Назарбаеву с 25-летием независимости Казахстана: ”Под Вашим руководством за эти годы построено сильное государство, а также новая динамичная экономика. Общественное согласие и ответственный внешнеполитический курс обеспечили высокий международный авторитет страны“. И еще Александр Лукашенко подчеркнул: ”Уверен, что всесторонне укрепление белорусско-казахстанских связей на основе дружбы и взаимопонимания в полной мере отвечает устремлениям народов наших стран“.

    Согласитесь, что средства массовой информации играют особую роль в продвижении внешнеполитических, экономических и культурных связей. Медийные ресурсы наших стран – Казахстана и Беларуси – обладают широкими возможностями для реализации данной задачи. Это касается и хорошо известных печатных изданий, таких, как «Советская Белоруссия» и «Казахстанская правда», где, кстати, активно прописалась «белорусская тема» в разных ее проявлениях, это касается и других СМИ – как печатных, так и электронных. Примечательно, что мы обладаем широкими возможностями для того, чтобы профессионалы в области масс-медиа в Беларуси и Казахстане могли сверить общие подходы, откорректировать пути нашего сотрудничества по мере необходимости. Это касается и участия казахских журналистов, руководителей СМИ Казахстана в Белорусском медиа-форуме.

    А если говорить о пространстве медийном в электронном формате…

    – Да, отдельная тема нашего информационного сотрудничества – работа на территории Казахстана телеканала «Беларусь 24». Кстати, новости этого телевизионного проекта, доступного в Казахстане, открыты и в интернет-пространстве. Хорошим дополнением к традиционным ресурсам является «Беларускі партал у Казахстане», который ежедневно пополняется новостями из белорусских ресурсов на русском и белорусском языках.

    Одним словом, характер белорусско-казахских отношений проявляется во всех областях нашей жизнедеятельности. Активно сотрудничает с агентством Казахинформ Белорусское телеграфное агентство. Ежедневную новостную ленту БелТА сложно представить без информационных сообщений из Казахстана. Без этого проекта электронное информационное пространство Беларуси было бы неполным.

    – Лилия Станиславовна, есть ли какие-то новации, связанные с решением общих для Беларуси и Казахстана экономических, интеграционных задач?

    Белорусско-казахстанская тема прочно прописалась на страницах евразийского медийного проекта ”Союз-Евразия“, который выпускает правительственная и парламентская газета ”Звязда“.

    Газета ”Союз-Евразия“ была создана РИУ ”Издательский дом ”Звязда“ в преддверии подписания Президентом Беларуси, Казахстана и России Договора о создании Евразийского экономического союза (ЕАЭС). Фактически  газета ”Союз-Евразия“, распространяемая в парламентской и правительственной газете ”Звязда“, стала одним из первых СМИ на пространстве ЕАЭС, призванным освещать интеграционные процессы во вновь созданном объединении, объясняя читателям его сущность и преимущества и для отдельно взятого гражданина, и для белорусского государства в целом.

    Газета ”Союз-Евразия“ позиционирует себя как издание для читателей Беларуси, Казахстана, России, Армении и Кыргызстана. Интернет-версия издания на портале Издательского дома ”Звязда“ (www.zviazda.by), как показывают отзывы, вызывает читательский интерес на всем современном пространстве ЕАЭС. Это хорошая площадка  (и в печатной, и в web-версии) для отражения прежде всего позиции Республики Беларусь в ЕАЭС

    Немалое внимание на страницах издания уделяется и сотрудничеству с Республикой Казахстан как с одним из ключевых партнеров по ЕАЭС. Освещаются все сферы этого сотрудничества: политическая и экономическая (интервью с Послом Республики Беларусь в Казахстане, аналитический материал ”Весна Назарбаева“, ”Беларусь готова делиться опытом, а Казахстан – ураном“, ”Беларусь для казахского бизнеса – это ворота на рынок ЕС“), социальная (Круглый стол ”Какие вопросы волнуют педагогов Беларуси и  Казахстана“), культурная (интервью с директором Национальной книжной палаты Казахстана Жанатом Сейдумановым, писателем Нурланом Оразалиным, режиссерами Адильхамом Ержаковым и Рамилем Усмановым, материалы, посвященные вечеру Героя Казахстана поэта Олжаса Сулейменова в Минске).

    Безусловно, тематическое пространство в части представления читателя сегодняшнего, современного Казахстана достаточно широкое.

    – Белорусы активно участвуют в книжных выставках в Алматы…

    – Да, Беларусь активно сотрудничает с Казахстаном в области книгоиздания. Можно привести много примеров. Выпущена книга стихотворений классика казахской литературы Абая на белорусском языке – “Степной простор”. Переводчик – лауреат Государственной премии Республики Беларусь Микола Метлицкий. Большую помощь в подготовке книги оказали казахские переводчики, подстрочниками для работы белорусского поэта занимался известный казахский поэт, руководитель Союза переводчиков Казахстана Кайрат Бакбергенов. Книга переводов Абая “Степной простор” была представлена в Казахстане на Международную премию “Алаш”. Недавно в Минске казахстанские писатели вручили премию “Алаш” переводчику лауреату Государственной премии Республики Беларусь Миколе Метлицкому.

    В Беларуси увидели свет книги известного просветителя, литературоведа, писателя Немата Келимбетова “Не хочу терять надежду” и “Письма к сыну”, в которых показан менталитет казахского народа, судьба современного Казахстана в преломлении с историей. Переводчики книг Немата Келимбетова на белорусский язык – Геннадий Авласенко, Алесь Бадак. В белорусской прессе появилось много рецензий, откликов на данные издания. Презентация книги “Письма к сыну” Немата Келимбетова прошла в ходе февральской книжной выставки-ярмарки в Минске в 2015 году. На последующих книжных выставках также презентовались другие книги Немата Келимбетова на белорусском языке.Участвовали в них и гости из Казахстана – писатель и философ Райхан Маженкызы, литературовед Светлана Ананьева. Мероприятия, посвященные представлению, презентации белорусско-китайских литературных проектов, прошли в одной из минских школ, носящих имя М.Ауэзова, в Белорусском националь-техническом университете.

    Тесное двухстороннее партнерство и сотрудничество сложилось у нас с Национальной Книжной палатой Казахстана, Институтом литературы и искусства имени Мухтара Ауэзова Комитета по науке Кабинета министров Казахстана. Особенно – в части организации портала “Созвучие: литература и публицистика стран СНГ”. На данном портале существуют интернет-страницы “Литературный Казахстан”, “Немат Келимбетов”, “Мир Мухтара Ауэзова”, “Абай шествует по планете”. Модераторами данного электронного проекта выступают ученые и литературоведы как с белорусской, так и с казахстанской стороны. Особое место в этой в работе занимает добрый друг белорусских писателей – Институт литературы и искусства имени Мухтара Ауэзова, его сотрудники Айнур Машакова, Светлана Ананьева, директор института ученый с мировым именем Уалихан Калижанов, член-корреспондент Национальной Академии наук Казахстана.

    В Беларуси в рамках издательского проекта “Созвучие сердец” вышла антология современной белорусской и казахской литератур на русском языке “Не ведая границ” (“Созвучие сердец: Беларусь – Казахстан”). Серия книг “Созвучие сердец” отмечена Премией СНГ “Звезды Содружества”. Презентация данной книги, являющейся проявлением дружбы народов Казахстана и Беларуси, явилась своеобразным мостом в укреплении, реализации тезиса “дружба народов – дружба литератур”.

    – А насколько активна литературно-художественная периодика в развитии связей между странами и народами, между культурами и литературами?

    – На русском языке в журнале ”Нёман“ были напечатаны произведения Абая, Мухтара Ауэзова, Риммы Артемьевой, в одном из номеров вышел раздел ”Сябрына: Беларусь – Казахстан“, в котором, кроме литературных произведений, размещены публицистический материал Р. Артемьевой ”Дом, хранящий вдохновенье“ и политологическое исследование С.Булекбаева, А.Сейдуманова ”К истории идеи евразийской интеграции“. Кроме того, в журнале регулярно печатаются литературоведческие материалы, посвященные Казахстану, как белорусских авторов, так и казахстанских – С.Ананьевой, Л.Шашковой, А.Хамраев, К.Булегенова и др.

    На белорусском языке в журнале ”Полымя“ опубликованы переводы стихов Олжаса Сулейменова, Сагингали Сяитова, поэмы “Черный платок” Галыма Жайлыбая.

    В газете ”Літаратура і мастацтва“ в 2015 году было опубликовано буквально несколько десятков материалов, посвященных Казахстану. Их авторами выступили Татьяна Сивец, Максим Ладымеров, Микола Берлеж, Алеся Лапицкая, Марина Веселуха, Мария Войтик, Кастусь Ладутько, Яна Явич, Сергей Шичко и другие.

    Казахские писатели постоянно участвуют в международном симпозиуме ”Писатель и время“ в Минске, в ”круглом столе“ белорусских и зарубежных писателей в рамках празднования Дня белорусской письменности. В частности, гостями Беларуси в разное время были писатели Казахстана Любовь Шашкова, Светлана Ананьева, Кайрат Бакбергенов, Валерий Михайлов, Райхан Маженкызы. Вот и в Полоцке на ”круглом столе“ ”Дипломатия перевода“ 2 сентября 2017 года казахстанский литературовед Светлана Ананьева говорила о связях белорусских и казахстанских писателей и переводчиков. Так, антология ”Францыск Скарына на мовах народаў свету“, в которую вошли переводы классика белорусской литературы на 64 языка, была представлена на стенде ”Книги Беларуси“ IX Международной книжной и полиграфической выставки ”По Великому шелковому пути-2017“ в Алматы в апреле этого года. Составители книги подчеркивают благодарность руководителю Союза переводчиков Казахстана Кайрату Бакбергенову за организацию поэтических переводов на казахский (Улугбек Есдаулетов), курдский (Гасанэ Хаджисулейман), уйгурский (Гульнар Аутова), корейский (Ким Бён Хак) языки.

    Еще несколько слов о сопричастности с Казахстаном нашего классика народного поэта Беларуси Якуба Коласа, 135-летие со дня рождения которого мы отмечаем в нынешнем году. На казахской земле Я. Колас был проездом в годы Великой Отечественной войны, когда семья писателя добиралась до Ташкента. Великую казахскую степь запомнил Я.Колас, возвращаясь из эвакуации на родину. Он был знаком со многими казахскими писателями, поддерживал с ними дружеские отношения. Поэма Я.Коласа ”Сымон – музыка“ и многие произведения увидели свет на казахском языке.

    В Государственном литературно-мемориальном музее Я. Коласа в Минске среди многочисленных экспонатов: поэтические сборники Я. Коласа на казахском языке, поздравительный адрес Союза писателей Казахстана по случаю 70-летия писателя, хранится письмо белорусского классика к известному русскому поэту и переводчику С. Городецкому, содержащее высокую оценку перевода на русский язык стихотворения ”Джамбулу“. В 1936 году в газете “Қазақ әдебиетi“ печатаются стихотворения Я.Купалы в переводе И. Жансугурова и Д. Сыздыкова. В 1939 году на белорусском языке выходит книга Дж.Джабаева ”Песни и поэмы“.

    В год 130-летия со дня рождения народного писателя Беларуси Я. Коласа в 2012 году в Государственном литературно-мемориальном музее писателя проведен белорусско-казахский литературный вечер ”Дали казахи мне имя Джамбул“. Так из ХХ века в век ХХI переходят традиции литературных связей, которые наполняются конкретным содержанием.

    А из недавних свидетельств продолжающихся литературных связей между нашими странами – книга переводной поэзии доктора филологических наук, профессора, заведующего кафедрой теории литературы Белорусского госуниверситета В.Рагойши ”Вочы у вочы, мыслi у мыслi“ (Минск, 2013), которая включает переводы из украинской, сербской, хорватской, словацкой, боснийской, литовской, грузинской, казахской литератур.  На белорусском языке опубликованы и стихотворения поэта и литературоведа Саингали Сеитова ”Моя анкета“, ”Брест“, ”Минск“, ”Константин Заслонов“ и другие.

    В нашей белорусско-казахской истории много связующих звеньев, много общих тем…

    – Прочный мост белорусско-казахского литературного сотрудничества, созданный из множества фактов дружбы, и является основой для осмысления казахами белорусов, а белорусами – казахов. Примечательным творческим, научно-просветительским проектом проявления братских чувств белорусского народа к казахам и Казахстану стали недавние Краеведческие чтения, проведенные в Дзержинске в честь белорусского просветителя, путешественника Адольфа Яшушкевича. Его книга «Письма из степи», впервые изданная во Франции в середине XIX века, переизданная уже в наше время в Казахстане, – кладезь документальных, исторических свидетельств о казахах и Казахстане. Не случайно имя Адольфа Янушкевича почитаемо и сегодня. Имя нашего соотечественника носят улицы в Алмате и Астане. А мы гордимся тем, что одна из минских школ носит имя классика казахской национальной литературы Мухтара Ауэзова, 120-летие со дня рождения которого отмечается в эти дни. Мы гордимся, что одна из улиц нашего прекрасного Минска, нашей столицы носит имя героя Великой Отечественной войны казаха Сундуткали Искалиева, закрывшего своим телом вражескую амбразуру. А в Лудчицах Быховского района ему установлен памятник. У нас с вами, дорогие казахские друзья, – общая героическая история, общая героческая память.

    Беседовал Кирилл Ладутько

     

    Ссылка на сайт Созвучие: http://sozvuchie.by/home/novosti/item/1443-kazakhstan-i-belarus-svyazyvayut-prochnye-traditsii-druzhby-intervyu-s-ministrom-informatsii-respubliki-belarus-liliej-ananich.html

     

     

     

    22-09-2017

    28 сентября Мухтару Ауэзову исполнилось бы 120 лет. Международный казахский ПЕН-клуб при финансовой поддержке акимата города Алматы подготовил к этой дате издание на английском языке сборника его малой прозы «Beauty in mourning» («Красавица в трауре»). Напомним, что программа «Рухани жангыру», помимо всего прочего, предполагает перевод произведений казахских писателей на основные иностранные языки.

    В книгу, вышедшую в The Russell Press Ltd – одном из лучших английских издательств, включены рассказы и повести, написанные классиком казахской литературы в 20-30-х годах прошлого века: «Сиротская доля», «Красавица в трауре», «Серый лютый», «Выстрел на перевале» и «Лихая година». Сегодня благодаря тому, что она размещена в крупнейшем международном интернет-магазине «Amazon», книга доступна всем англоязычным читателям.

    Издание сборника «Beauty in mourning» стало продолжением выпуска серии книг под общим названием «Мы – казахи…». По словам президента Международного казахского ПЕН-клуба Бигельды Габдуллина, этот проект изначально задумывался для того, чтобы познакомить мир с лучшими произведениями нашей национальной литературы.

    Кто-то, возможно, спросит: а почему решили перевести на английский малую прозу Ауэзова, а не его знаменитую «энциклопедию казахской жизни» – «Путь Абая»? На это Бигельды Габдуллин отвечает так: оба существующих перевода романа-эпопеи на русский язык далеки от совершенства, а именно с русского осуществляются переводы на английский (по-другому пока не получается). Что же касается переводов повестей и рассказов, написанных в 1920-30-е годы, то они являются авторизованными – то есть, либо автор выполнил их сам, либо просмотрел и одобрил. Мухтар Ауэзов переводил эти произведения в соавторстве с русским писателем Леонидом Соболевым.
    В презентации «Beauty in mourning», которая прошла в Доме-музее Мухтара Ауэзова, приняли участие английские писатели-переводчики Саймон Гейган и Саймон Холлингсворт, более четверти века специализирующиеся на переводах русскоязычной литературы.

    – Работу над произведениями Мухтара Ауэзова мы называем трудным счастьем, – признались они. – Вначале была борьба с языком. В казахском языке есть понятия, которые никак невозможно было перевести на английский. И мы, объясняя международному читателю такие слова, как «аул», «барымта» или «дастархан», должны были сделать это так, чтобы не испортить темп повествования великолепного рассказчика Ауэзова подробностями. Но самым трудным в нашей работе как переводчиков была передача голоса автора. Ауэзов говорил с читателем от имени коллективного подсознания. А он, как любой великий писатель, голос народа чувствовал и слышал буквально кожей. Нет, лучше даже сказать – через космос, разговаривая с самим Богом. Стараясь быть верным духу народа, он, как и его герой Бахтыгул, шел узенькой тропинкой по краю пропасти.
    Первой английской фокус-группой «Beauty in mourning» стал 78-летний отец Саймона Гейгана.

    – Я не торопил его со сроками, но отец настолько увлекся текстом, что прочитал объемную книгу за три дня, – говорит переводчик. – До этого Казахстан был для него белым чистым листом. Познакомившись с миром, показанным в произведениях казахского классика, он кинулся к карте. Увидев страну, которая своими размерами превосходит всю Европу вместе взятую, отец был потрясен! По его словам, эту книгу, через которую он почувствовал аромат Великой степи, нужно было перевести гораздо раньше.
    За три года в серии «Мы – казахи…» Международным казахским ПЕН-клубом на английском языке изданы семь книг казахских авторов. Это произведения Мукагали Макатаева, Бердибека Сокпакбаева, Абиша Кекилбаева, Олжаса Сулейменова, Смагула Елубая, Герольда Бельгера и вот теперь самого Мухтара Ауэзова. Всего в рамках проекта «Мы – казахи…» планируется перевести книги лучших 25 казахских авторов. Следующий на очереди знаменитый Оралхан Бокеев.

     

     

    Автор: Сара САДЫК

     

    Ссылка на сайт:

    https://camonitor.kz/28980-esche-odin-syurpriz-ot-pen-kluba.html

     

     

    В честь 120-летия выдающегося казахского писателя, драматурга и ученого Мухтара Ауэзова Институт литературы и искусства, носящий его имя, провел международный научный симпозиум, который стал масштабным событием в череде юбилейных торжеств.

    В адрес участников симпозиу­ма «Мухтар Ауэзов и духовное возрождение нации» министр образования и науки Ерлан Сагадиев прислал приветствие, его зачитал директор института академик НАН РК Уалихан Калижанов. «С момента обретения Казахстаном независимости заново изучаются исторически значимые труды выдающегося писателя, – говорилось в письме. – В свете духовного возрождения народа расширились возможности для новых исследований. Имя Мухтара Ауэзова является не только культурным знаменем казахского народа, но и всего человечества...»

    Начало формы

    Аким Алматы Бауыржан Байбек, приветствуя гостей на правах одного из организаторов, напомнил, что 185-й дом на улице Тулебаева, построенный писателем, стал одним из центров культуры – именно здесь Ауэзов завершил знаменитое произведение «Путь Абая». При поддержке акимата мемориальный дом-музей капитально отремонтирован. «Глава государства в своей прог­раммной статье «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» отметил, что мы должны беречь духовную культуру, продвигать наш язык и литературу, – напомнил слова Президента аким. – Перо Мухтара Ауэзова стало одним из лучших примеров казахской классической литературы и неисчерпаемым вдохновением для будущих поколений».

    Директор Института литературы и искусства Уалихан Калижанов поделился недавней новостью о том, что британская газета The Independent опубликовала карту мировой литературы с именами самых известных литераторов. В нее вошли Казахстан и Мухтар Ауэзов с эпопеей «Путь Абая».

    – Писатель, ученый, драматург, литературный критик Ауэзов стоял у истоков золотого века казахской литературы и открыл новую страницу казахской цивилизации, – продолжил Уалихан Калижанов. – У каждого народа есть великие личности. У англичан это Шекспир, у французов – Бальзак, у русских – Пушкин, в казахской литературе такой глыбой является Мухтар Омарханович, поднявший национальную культуру от эпоса до эпопеи. Ауэзов – это достояние нашего народа, национальный паспорт, бренд казахской культуры.

    Один из гостей встречи – директор департамента общественной информации ООН в РК Властимил Самек назвал симпозиум научным и культурным событием:

    – Здесь много молодых ученых, студентов и школьников, что подтверждает жизнеутверждающую силу произведений Мухтара Омархановича. Его творческое наследие – это вклад в мировую культуру, он – человек мира.

    Высокий статус писателя подтверждает и памятник «Выдающиеся люди Азии» с барельефами знаменитых личностей, установленный в индийской столице–Дели. Президент Национальной академии наук Казахстана Мурат Журинов добавил, что Мухтар Ауэзов стал единственным писателем от советской Азии, чей барельеф установлен рядом с Рабиндранатом Тагором, Конфуцием, Омаром Хайямом.

    – Говоря о Мухтаре Ауэзове, нельзя не сказать о его высокой гражданской позиции, – считает Мурат Журинов. – Писатель не мог оставаться равнодушным, видя бедственное положение народа из-за голода 1930-х годов. Писал письма в Москву, ЦК Компартии, старался помогать людям, выступал в защиту реп­рессированных. В итоге оказался под наблюдением НКВД, его дваж­ды сажали в тюрьму. Но Ауэзову удалось уехать в Москву, избежать преследований и, возможно, ­расстрела. Интеллигенция Москвы его приняла как великого писателя, он стал профессором МГУ, читал лекции.

    Специалист по интеллектуаль­ной истории Центральной Азии из Нидерландов Зифа-Алуа Ауэзова в своем выступлении подчеркнула, что Мухтар Омарханович сыграл огромную роль в становлении науки о казахском словесном наследии:

    – Он изучал эпосы, сказания, стихи, чтобы сделать их широко известными, чтобы им было определено место в общетюркском духовном наследии. О казахском фольклоре он говорил в категориях науки, несмотря на то что в 20–30-е годы такая тематика была опасна: обвинения в пантюркизме могли стоить ученому жизни, – отметила она.

    Президент Академии Чингиза Айтматова профессор из Великобритании Рахима Абдувалие­ва сообщила, что для введения трудов какого-либо писателя в лекционную программу вузов Европы необходимо, во-первых, владеть языком страны на высоком уровне, чтобы читать лекции. И второе условие – должно быть издано достаточное количество произведений этого автора на языке страны.

    Рахима Абдувалиева в Британской библиотеке нашла исследования, которые в свое время проводились под руководством Лейлы Мухтаровны Ауэзовой, есть там работа Мурата Мухтаровича Ауэзова «Уйти, чтобы вернуться», сборники, изданные в честь юбилеев писателя, переводы «Казахских народных сказок», «Лихая година», «Путь Абая». Но все это богатство представлено на русском языке. На английском в Британской библиотеке, по словам профессора, есть перевод романа «Путь Абая» советского периода. Рахима Абдувалиева призвала казахстанских ученых активнее переводить и делать национальную культуру известной миру, подчеркнув, что огромная заслуга в популяризации трудов писателя принадлежит Институту литературы и искусства им. М. Ауэзова.

    Участники симпозиума приняли обращение к Президенту Казахстана в поддержку поставленной им цели духовного возрождения народа и модернизации национального сознания. В завершение встречи Уалихан Калижанов вручил награды победителям ежегодного республиканского творческого конкурса среди школьников «Мой Ауэзов».

     

    Конец формы

    Автор:

    Раушан Шулембаева, Алматы

    11:00, 2 Октября 2017

     

    Ссылка на газету: http://www.kazpravda.kz/articles/view/mirovoi-brend-kazahskoi-literaturi/

     

     

           Разнообразные аспекты научных и литературных связей  между ведущими исследовательскими центрами США и Казахстана, новые издания поэтических сборников  казахстанских авторов  на английском языке обобщены в докладе С.В. Ананьевой "Изучение русской литературы в поликультурном образовательном пространстве США и Казахстана" на  Международном научно-методическом семинаре "Русский язык и литература в современном образовательном пространстве: теория, практика, методика", проведенном в Казахском национальном университете имени аль-Фараби. На семинаре были презентованы антология казахской литературы «Summer EveningPrairie Night, Land  of  Golden  Wheat. The Outside World in Kazakh Literature» (SanDiegoCalifornia) и коллективная монография "Казахско-американские литературные связи: современное состояние и перспективы" (Алматы). Литературы США и Казахстана находятся в особой динамике развития. В содержании их культурных универсалий сплавлены общечеловеческие и исторически особенные интерпретации жизненных смыслов, которые и определяют национально-этнические особенности культур, принятую в них шкалу ценностей. Современные казахско-американские литературные контакты детерминируют их системное изучение и выявление глубинных контактно-генетических форм взаимодействия. Новое осмысление процесса вхождения казахской литературы в мировое культурное пространство включает и популяризацию, продвижение модели отечественного культурного развития, национального культурного кода, казахской литературы в зарубежных странах.

     

    28 октября 2017 года в Большом зале «Ғылым ордасы» Институтом литературы и искусства имени М.О.Ауэзова КН МОН РК проведен международный научный симпозиум «М.О.Ауэзов и духовное возрождение нации», посвященный 120-летию со дня рождения великого казахского писателя, драматурга и ученого.

    Открыл симпозиум вступительным словом директор Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова академик НАН РК У.К.Калижанов.

    С приветствиями к участникам симпозиума обратились аким города Алматы Бауыржан Байбек, президент Национальной академии наук М.Ж.Журинов, представитель департамента информации ООН В.Самек, а также оглашено приветствие министра образования и науки РК Е.К.Сагадиева.

    На симпозиуме прозвучали доклады профессора Евразийского национального университета им. Л.Гумилева Т.Журтбая «М.О.Ауэзов и Алаш», вице-президента Национальной академии наук Кыргызской республики, доктора филологических наук А.А.Акматалиева «М.Ауэзов и киргизская литературы», главного редактора журнала «Неман» А.И.Чероты «Мухтар Ауэзов: прочтение в Беларуси», президента Академии Чингиса Айтматова (Великобритания, г.Лондон), доктора филологических наук Р.М.Абдувалиевой «Труды Мухтара Ауэзова в Британской библиотеке», директора Института языка, литературы и искусства им.Г.Ибрагимова (Татарстан, г. Казань), доктора филологических наук К.М.Миннулина «Тюркоязычные советские писатели на страже национальных традиций: Мухтар Ауэзов», профессора Колумбийского университета (США) Р.Абазова о популяризации произведений М.Ауэзова и издании казахских писателей поэтов в США, академика Международной академии Туран ( Узбекистан), доктора филологических наук К.Сейданова «М.О.Ауэзов и узбекская литература», профессора Университета искусства им. Мимара Синана (Турция, г.Стамбул), доктора исторических наук Абдулуахап Кара «Перевод и исследование произведений М.О.Ауэзова в Турции», кандидата филологических наук З.М.Ауэзовой (Нидерланды, г.Амстердам) «Актуальность, опыты и проблемы: Qazaq/Russian/English», директора государственного историко-культурного и литературно-мемориального заповедника-музея Абая «Жидебай-Борили» (г.Семей) Б.Ж.Жунисбекова «Как искажалось наследие великого Абая красной властью».

    Участники симпозиума приняли обращение к Главе государства с поддержкой и готовностью реализовать поставленную им цель духовного возрождения народа и модернизации национального сознания.

    В заключение симпозиума состоялось награждение победителей традиционного творческого конкурса среди школьников «Мой Ауэзов».

     

     

     

     

    Об институте

    Институт литературы и искусства имени М. О. Ауэзова Министерства образования и науки Республики Казахстан был организован в 1934 году как Казахский научно-исследовательский институт национальной культуры. В 1936 году он вошел в состав сектора казахского языка, литературы и народного творчества Казахского филиала Академии наук СССР. С 1941 года этот сектор находился в составе Института истории, языка и литературы. В 1945 году был преобразован в Институт языка и литературы. В мае 1961 года на его базе был организован Институт литературы и искусства Академии наук КазССР, которому в августе того же года было присвоено имя М. О. Ауэзова.

    За время своего существования Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова стал по праву главным научным центром казахского литературоведения, фольклористики и искусствознания. Ученые Института вносят немалый вклад в исследование истории и теории отечественной литературы, культуры и творческого наследия выдающихся представителей искусства.

    Подробнее

    Курс на будущее: духовное возрождение.

    Латын әрпін қолдана бастағаннан кейін ескеруді қажет ететін бірер мәселе бар. Соның бірі – мемлекеттік тілдің ахуалы қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тілімі болғанымен, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Мемлекеттік түсім комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар әзірше тек қана орысша. Банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңді кінәлап, өзіңе ұрсатыны жөніндегі алаңдататын мысалдар баршылық.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпі мемлекеттік тілімізде қолданылатын болса, онда бүкіл мемлкекеттік құжаттар да осы қаріппен жазылуы тиіс емес пе?

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдайтын әдетімізден әлі айнығанымыз жоқ. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін артикуляциялық ерекшеліктеріне байланысты орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынындығы табиғи. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын әлі күнге дейін орысша транскрипциясы бойынша «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллицаға салған жағдайда ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ү», «Ғ», «Қ», «І», «Ә», «Ң», «Ө», «Һ» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол бұрмалаудың теріс ықпалымен кетіп барамыз.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде ана тіліміз әлі де орысшаға тәуелді. Оны мойындауымыз керек.

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы ағылшын және басқа ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе тез меңгеретін болады, сөйтіп ұлтаралық интеграция да күшейе түспек.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Бір сөзбен айтқанда, латын әліпбиіне қайта оралу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Нұрдәулет Ақыш

    Елбасының «Болашаққабағдар: руханижаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көрсетілген тапсырмаларды орындау мақсатында және мақаланың идеялық мазмұнын жан-жақты түсіндіріп, насихаттау үшін Институт директоры У.Қалижановтың бұйрығымен арнайы жұмыс тобы құрылды. Филология ғылымдарының докторы Н.Б. Ақыш жетекшілік ететін жұмыс тобының құрамында А.Қ.Ахетов, Ә.Хамраев, Е.Баят сынды елге танымал азаматтар мен өнертанушы жас ғалым А.Еспенова бар. Жұмыс тобы маусым айынан бастап жоспарлы іс-шараларды өткізуге кірісті.

    Жуырда топ жетекшісі Н.Б.Ақыш Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында болып қайтты. Нұрдәулет Бәбиханұлы Барлыбай аңғарында орналасқан аудандық «Сеңгір тынығу лагерінде» және Маңырақ ауылдық округінде тұрғындармен кездесулер өткізіп, Елбасының бағдарламалық мақаласын жан-жақты талқылауға арналған жиындар өткізді. Тыңдаушы қауым тарапынан қойылған сұрақтар легі кездесулердің салмағын арттырып, мағынасын арттыра түсті. Округ тұрғындарымен болған кездесу халық батыры Дәулетбай батырға және ақын-композитор Әрімжан Жанұзақұлына арналған ескерткіштерді орнату аясында өтті. Екі кездесу де тыңдаушыларды өзінше әсерге бөлеп, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын тереңірек түсінуге ықпал жасағаны сөзсіз.

    Аталған іс-шараларға қатысып, салихалы әңгімелерді ықыласпен тыңдаған жұртшылық өкілдері, соның ішінде Маңырақ округінің әкімі Ә.Қожахметов, кәсіпкер Б.Мықиянов, «Сеңгір тынығу лагерінің» жетекшісі Б.Саябаев өз сөздерінде Елбасының бағдарламалық мақаласында айтылған мәселелерге қашанда қолдау білдіретіндіктерін жеткізіп, Алматыдан арнайы келген ғалым-жазушыға алғыстарын жеткізді.

    ШҚО Тарбағатай ауданындағы «Сеңгір тынығу лагерінде» өткен кездесуге 40 адам, Маңырақ ауылдық округіндегі бас қосуға 60 адам қатысты.

     

     

    Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын талдау

    Нұрдәулет Ақыш

    Латын әліпбиіне көшу туралы пікірталастар

    Осы соңғы айларда қазақ қоғамын серпілткен елеулі оқиғалардың бірі Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы болды. Онда Елбасымыз: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақастан-2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдемдім. Бұл – сол кезде барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз» деп атап айтқан болатын.

    Осыған орай қазақ оқырмандарының назарын аударып отырған шоқтықты пікірталастың бірі – қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясына қатысты. Ұлтымыздың рухани әлемі үшін маңызды болып табылатын осынау өзекті мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ұсыныстар, ой-пікірлер тасқыны үздіксіз орын алуда.

    Күн тәртібінде тұрған осынау өзекті тақырыпты одан әрі дамытып, латын әліпбиіне көшудің тиімді жақтары мен зиянды тұстарын талдап көрсетіп жазылған мақалалар қатары күн сайын толыға түсуде. Олардың арасында назар аударуға татитындарының бірі - Амангелді Айталының «Қазақ тіліне сұраныс жоқ елде латын әліпбиіне сұраныс бола ма?» деп аталатын сараптамасында бірден басын ашып айтатын жағдай – автор мәселені қабырғасынан қоя отырып, қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу мәселесіне күмәнмен қарайды. Оның алдымен үңілетіні – өзіне дейін латынға көшуді қолдап жарық көрген мақалалар мен айтылған ойлардың кемшін тұстары.

    Мысал үшін алғанда, латын әліпбиіне 1928 жылы көшкен түріктердің өздерінің дыбыстық қорындағы кейбір әріптерді әліпби жүйесінде таңбалай алмапты. Мұндай кемшін тұстар әліпбилерін ауыстырған басқа халықтарда да бар көрінеді.

    Автордың айтуынша, осы түріктер араб графикаларына негізделген рухани мұраларын осы күнге дейін пайдалана алмай отыр екен. Біз латын қарпіне көше қалған жағдайда туындайтын проблемалар қатары мынандай болуы мүмкін.

    1)Қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттің осы уақытқа шейін тұтастай дерлік тек кирилл графикасында жазылуы; 2)жаңа әліпби бойынша мұғалімдер дайындау; 3)жекеменшік мекемелердің бұрынғыша кирилл әріптерімен жұмыс істей беруі; 4) латын әліпбиімен шығатын ұлттық баспасөзге деген сұраныстың азайып кетуі; 5) сонымен бірге қазақтардың бұрыннан да кириллицамен оқитын тобы әліпби екіге бөлінгеннен кейін, латын шрифтісімен жазылғандарды мүлде қолға алмай кету ықтыималдылығы және т.б.

    Авторлардың тағы бір қауіптенетіні – орыс және қазақ тілді болып екіге бөлініп кеткен қазақ ұлты енді екі түрлі әліпбиді қолдана бастағанда, ара жіктері тіпті ашылып, бұдан әрі тереңдей түсуі мүмкін екендігі. Сөйтіп айналып келгенде, Амангелді Айталы латын әліпбиіне көшу реформасын асықтырмай, сақтыққа шақыру жағын қолдайды. Түйіндеп айтқанда, бұл кісінің сөзінде де қоғамның ересектер тобына тән болып отырған типтік сақтық себептері бой көрсеткен.

    Латынға қарсы топтағылардың тағы бір уәжі мынандай болып келеді: «...қазақ тілі Құдайдың әрпіне көшсе де, өркендей алмайды... Жалғыз қазақ тілін мемлекеттік тіл қылып, онда да бірнеше жылдан кейін қолдану аясын 100 пайызға жеткізіп барып латынға көшсе болады ғой деп ойлаймын. Ал осы қалпымызбен латынға өтсек, орыстілділерді айтпағанда, қазір қазақша жазып, сөйлеп жүргендердің өзі орысша сөйлеп, қызмет қағаздарын орысша толтырып жаза бастайды...» (Жас алаш, №20, 14-наурыз, 2013 ж.)

    Латын әліпбиіне көшуді табанды түрде қолдайтын мақаланың бірі –Қазыбек Исаның «Шынайы тәуелсіздік латынға өтумен келмек» деп аталатын сипаттағы мақаласы. Қазақ жазуындағы арғы-бергі кезеңдерге шолу жасай келіп, Қазыбек Иса латын жазуына көшуді қиындықтары мен артықшылықтарын өз эмоциясын қоса отырып, талдап өтеді. Оның «Шынайы тәуелсіздік латынмен келмек» ғылыми эссесі оқырмандарды оқыту мақсатында түрлі тақырыпшаларға бөлінген.

    Автордың өзі тақырып етіп алған мәселеге қатысты пікірлері, тұтастай алғанда, айқын, ұстанымдары тиянақты. Сонымен бірге ішінара обьективті тұрғыда алғанда, келісе қоймайтын пайымдаулардың да ұшырасып қалатынын жоққа шығаруға болмас.

    Осы қарбаласқа қатысты өз ойларын Әбдірашит Бәкірұлы тәрізді «Латынға көшу қазақ тілінің мәселесін шешпейді» деп, айқайлап тұрып ашық айтып жатқандардың да уәждерін ғылыми тұрғыдан тиянақты деп айту қиын. «Әйтеуір қарсы бола беру керек» деген пиғылмен айтылып жатқан сияқты. Автор Қ.Исаға қарсы кереғар пікір білдіреді.

    Бір біріне қарама-қарсы айтылған біраз ой-пікірлерді сараптап келгенде, латын қарпіне көшуді қолдаған топтың уәждері басымырақ түсіп жататынын атап айту керек. Оған жоғарыда келтірілген дәлелдер куә. Олардың қандай екендігін тағы да ежіктеп, қайталап жату шарт емес болар.

    Зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда, бүкіл дүниежүзіндегі ғаламтор материалдарының 80 пайызы латын жазуымен жарияланып келе жатыр екен. Ендеше бұл шрифт – дүниежүзілік деңгейде байланыс құралына айналып отырған ғаламтордың арқа сүйейтін негізгі әліпбиі. Демек бұл әріпті пайдалану – дүниежүзілік қауымдастыққа жақындаса түсудің кезекті бір жолы болу әбден ықтимал екен. Пайдаланылатын әріптері бірдей болғандықтан, латын әрпімен сауат ашқан қазақ баласының кейін де сол әріппен жазылған ағылшын тіліндегі мәтіндерді көп қиналмастан оқып кете алатын түсінікті.

    Екіншіден, Қазақстан саяси тәуелсіздік алып, дербес ел атанса да, орыс империясының рухани басқыншылығынан әлі күнге құтыла алмай келе жатқанын жасырудың керегі не? Бұл ықпал әсіресе руханиятқа қызмет жасайтын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы нақты іске асып келеді. Сол құралдардың бір үлкен арнасы – мерзімдік баспасөз тасқыны. Латынға көшу арқылы осы тасқынға аз да болса бөгесін жасау мүмкіндігі бар.

    Ағылшын тілді басылымдардың да ұлттық менталитетімізге келмейтін теріс ықпалы болуын терістеу қиын шығар. Бірақ ол орыс тілі арқылы санамызға сіңіріліп жатқан рухани экстермизмнен қауіпті емес.

    Келесі бір мәселе – «Латын әрпіне бүкіл Қазақстан халқы көше ме жоқ әлде тек қазақ мектептерінде оқитындар ғана ма?» деген сауал. Бұл арада басы ашық жағдай – алдымен тек қазақ тілінде ғана оқитындарды көшіру керек екендігі. Бірақ түптеп келгенде бір елді екі әліпбиге бөлмей, тіліне қарамастан, барлық мектептердің бірыңғай әліпбимен оқуы еліміздің рухани тұтастығын сақтаудан туындайтын қажеттілік.

    Мысал үшін айтқанда, республикамыздағы өзбек, ұйғыр және басқа тілдерде білім беретін мектептерді де. Қазақстандағы өзбектер де этникалық өзбектердің оқитын әріптерін пайдаланса, іргелес екі елдің өзара байланыстары да жеңілдей түпей ме.

    Базбір ойшылдарымыздың қарсы айтатындары – «Егер латынға көшсек, Кеңес дәуірінде жасалған бүкіл әдебиетіміз, қазақ тілінде жазылған тамаша ғылыми еңбектеріміз ұмытылып қалып қояды. Кейінгі ұрпақ оқи алмайды» деген уәж. Қазіргі ғылым мен техника мейлінше дамыған жаңа технологиялар заманында одан күдіктену қаншалықты орынды? Бұл жөнінде жоғарыда аталған мақаласында Қазыбек Иса дәлелді уәж келтірген.

    Тәуір деп танылған дүниелердің барлығы латын қарпіне көшірілетіні даусыз. Сонымен бірге макулатураның жемі болуға дайын тұрған көптеген артық қағаздан тазарып қалатынымызды да ұмытпау керек. Айталық, көркемдігі төмен немесе таза кеңестік рухта өмірге келген жазындыларды оқырмандарың кейінгі буындарына тықпалаудың түк те қажеті болмас.

    Тағы бір көлденең тартылатын ой – «Екі түрлі қаріппен жазып, оқитын жағдайда бір ұлттың өкілдері екіге бөлініп қалады. Қазақ тілді және орыс тілді қазақтар әрқайсысы өздері таңдаған әріптердің тұтқынына айналады» деген қауіп. Осы арада «Кириллицаны пайдаланып келе жатқан орыс тілді қазақтар кириллицамен жазылған қазақ мәтіндерін оқушы ма еді?» деген қарсы сұрақ туындайды. Әрине, бұған дейін олардың қазақшаға мойын бұрып келе жатқандары некен-саяқ. Өйткені орыс тілді қазақтардың патриоттық сезімдері кемшін, қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде жазатындар олар үшін – бар болғаны артта қалған «мәмбеттер» ғана. Ана бір жылы қазақ тілін қорлай сөйлеп, «Мен суахили тілін білмеймін» деп жауап жазған «Қазпошта» АҚ-ның қызметкері сондайлардың біреуі ғана. Әйтпесе іштен тынып, қаптап жүргендері қаншама.

    Бірен-сарандары болмаса, орыстілді қазақтарда ұлттық проблема деген жоқ, олардың көпшілігі өз ұлтын сақтап қалу керек деген мәселеге бас ауырта қоймайды. Өз ұғымдарына салсақ, олар – ұлттың емес, жалпы адамзаттың перзенттері. Әсіреорыстанып, нигилизм жолын біржола түсіп кеткен қандастарымыз өздерін қазақпыз деп атауға да ауыздары да бармайды. Арланады. Өйткені олар – «ұлттық сезімнен жоғары тұрған бүгінгі өркениеттің төл өкілдері». Әрине, өздерінің түсініктері бойынша.

    Жасы үлкендер үшін латынға көшудің шынында да ауырлау соғуы мүмкін ғой, бірақ мектепте, оқу орындарында онсыз да ағылшын тілін немесе басқа бір шет тілін оқитын шәкірттер үшін бұл шаруаның түк те қиындығы жоқ.

    Енді осы арада ескермеуге болмайтын бір жағдай бар. Ол – латынға көшкеннен кейінгі мемлекеттік тілдің ахуалының қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тіл бар, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Салық комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар тек қана орысша, банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңе ұрсады. Тіпті Павлодар қаласында қазақша сөйлегені үшін бір қазақ әйелін супермаркеттен қуып шығыпты.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпін қолданатын тіл – қазақ тілі болса, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған ол тілдің де проблемасы шешіле бастар еді.

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдаймыз. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Кириллицамен жазылатын орыс тілі мұндай сөз ауысу жағдайында өзінше бір сүзгі сынды немес сәулені шағылыстырып барып өткізетін шыны призма іспеттес. Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынын да ескере бермейміз. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын орысшалап «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллица транскрипциясына салып айтқанда, ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ғ», «Қ». «І», «Ә» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол теріс ықпалмен кетіп барамыз.

    Тіпті оны қойып, өзіміз «Кәріс» деп атап жүрген ұлттың шын аты «Хокусарам» екенін де білеміз бе? Тіліміздің ұшына үйіріле кететін – орыс тіліндегі «Кореец» деген сөз. Сөйтіп «Кәріс» сөзі тілімізге орыс тілі арқылы келіпті. Мұндай мысалдарды ары қарай тізе беруге болар еді.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде біздің бүйтіп ана тілімізді де орысшаға тәуелді етуден бас тарта алмай отырғанымыз қалай?

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы жоғарыда айтылған ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе, ұлтаралық интеграция күшейе түспей ме.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Ендеше латынға көшу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Осы арада Ресей империясының өз мүддесі үшін қазақ сияқты аз халыққа жасайтын жан-жақты ықпалына көз жұма қарауға болмайды. Екі ғасырға жуық уақыт бойы қазақ жерін өз мемлекетінің заңды аумағы, отарлаушылыққа дейін де оны мекен етіп келе жатқан қазақтарды өзінің құлақкесті құлы ретінде санап келген империалистік психологияның инерциясы әлі де бәсеңдей қоймаған сыңайлы. Оған сол тараптан да, өз ішімізден де естіліп жататын әртүрлі тегеуірінді айбарлы үндер дәлел. Ресейдің осындай саясатын рақаттана қолдайтындар республика шегінде де баршылық және олардың қол қусырып қарап отырмағанын байқау қиын емес. Қазақтың отаршылдық пиғылдағы сыртқы және ішкі жауларының мақсаты жалғыз-ақ – қалай болған күнде де бұрын табандарының астында келе жатқан халықты одан әрі тұқырта беру, реті келсе, адам ретінде бас көтертпей, мүлде тұншықтырып тастау.

    Егер шынымен тәуелсіздікке ұмтылатын болсақ, қазақ деген ұлтты қалайда сақтап қалу керек болса, онда дербестікке сеп бола алатын ең кішкентай тетіктің өзін пайдалана беру керек. Әрине, ондай экстремизм мен сепаратизмнен аулақ, тек қана өркениет жолымен жүзеге асырылып отыратын тетік болса. Ал латын шрифтерін қолданысқа енгізу сондай тиімді тетіктердің бірі бола алар еді.

    Мәселені шешудің техникалық қиындығы – компьютердің 26 таңбасына қазақ тіліндегі 42 әріпті сыйғызамыз деген әңгіме. Ұсыныстар көп. Даудың біраз бөлігі – компьютерді тілге бағындырамыз ба, тілді компьютерге бағындырамыз ба дегенге саяды? Орынды дау.

    Меніңше, компьютерге бағыну керек. Орыс тіліне ғана тән «Э», «Ю», «Я», «Ц», «Ч», «Щ», «Ф» сияқты әріптерді жазу халықаралық деңгейде қалыптасқан. Ал қазақтың жоғарыдағы төл дыбыстарына сәйкес әріптерді қосарлап жазу арқылы таңбалауға болады. Бастапқыда бұл үрдіс ептеп қиындық туғызуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, көз де, қол да үйренеді. Европалық кей ұлттар бір дыбысты үш таңбамен де беріп жүр ғой. Мәселен, немістің бір дыбысты «scһ» деп үш әріпті қосарлап беруі.

    Компьютерге жаңа таңбалар енгізудің бір қолайсыздығы – латын шрифтілеріне көзі үйренген адамның оларды дұрыс оқи алмауы болса, екіншісі – халықаралық электрондық байланысқа шыққанда, компьютерде жоқ таңбаның ашылмай қалатындығы.

    Латын қарпіне көшуге қарсылардың болатындығын сезіне отырып және ол қарсылардың басында Ресей державасы сияқты бізге бұрын үстемдік жүргізген алып елдің тұрғанын ескере отырып, латын әріптерін пайдалануды қолға алу керек. Мұндай ауқымды іс мәресіне жақындаған сайын, қарсыластардың неше түрлі құйтұрқылыққа баратынын, арандатулар да болатынын алдын ала ескеріп, не нәрсеге де дайын тұрған жөн-ау. Осы науқан барысында орыс тілділер халқымызды, бас көтерер азаматтарымызды әлі талай жамандап, ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсіретіні сөзсіз.

    Бір мәселенің басы ашық. Қазақ өз жерінде жүріп, өз тілінің сақталып қалуы үшін күрескенде, басқа ұлт диаспораларына зиян тигізуді көздемейді, басқа елге барып өз тілінің өктем болуын қаламайды. Кез келген ұлттың өз жерінде өмір сүріп, халық ретінде сақталып қалуын ойлауы атам заманнан келе жатқан табиғи құбылыс. Мысалы, өз жері Ресейде орысша сөйлеп, барлық шаруасын орысша жүргізгені үшін орысты, бүкіл тірлігін өзбек тілінде құрағаны үшін өзбекті, монғолша сөйлеп, бүкіл іс қағаздары монғол тілінде болғаны үшін монғолды және т.б. ешкім де ұлтшыл деп айыптамайды.

    Кавказды мекен еткен халықтардың барлығы да тек өз тілдерінде ғана сөйлейді, жазады, қарым-қатынас жұмыстарын жүргізеді. Солай болуы табиғи құбылыс. Ал қазаққа келгенде... ол байғұс та басқа халықтар секілді өзінің ана тілінде жұмыс істегісі келсе... «Жоқ, болмайды» деп өре түрегелеміз. Алдымен Қазақстандағы орыстарға қысым жасалуда деп байбалам салып шыға келетін – орыс шовинистері, оған ілесе орыс тілді, өздерінің ұлты жоқ қазақтар. Сонда бұл не?

    Демек, өзі теңдес басқа ұлттардан қазақтың айырмашылығы – ұлт ретінде өз жерінде жүріп, құқығының шектелуі. Бұның өзі Қазақстан Конституциясын айтпағанда, бүкіл дүниежүзінің озық ойлы зиялылары ортақ мәмілеге келіп, қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға бердей Декларациясының» ұстанымына да қайшы.

     

     

             М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері: филол.ғ.д., жазушы Ақыш Н., филол.ғ.к., профессор Қорабай С., ғылыми қызметкер Оралбек А. Үмбетәлі Кәрібаев мұражайына барып, ондағы қызметкерлермен кездесіп, елбасының биылғы «Болашаққа бағдар – рухани жаңғыру» атты халыққа жолдауын еркін пікір алмастыру негізінде талқылады. Жолдаудың еліміздің жарқын болашағындағы атқаратын маңызды рөлі мен алар орынын нақты дәлелдермен көрсетіп берді. Бұрынғы өткен дуалы ауыз даналардың дара жолдарынан мысалдар келтіре отырып, дәстүріміздің озығы мен тозығын таразылай келе, халықымызға қажетті сара жолды сараптай білуге шақырды. Жиналысқа Жамбыл аудандық мәдениет және тілдер бөлімінің басшысы Алтынбекова Светлана Амантайқызы, Жамбыл мұражайының директоры Қожашев Мәулен, Сүйінбай мұражайының қызметкері Муширова Қарлығаш Есжанқызы, Үмбетәлі Кәрібаев мұражайының директоры Ысқақов Әуелбек Мұсаханұлы, Шолаққарғалы селолық округінің бас маманы Шошикбаева Кәмшат, Үмбетәлі ауылдық кітапханасының меңгерушісі Әбжәлелова Зағиша, сондай-ақ жиынға Үмбетәлі, Қасымбек, Шолаққарғалы мектептерінің мұғалімдері мен ауыл тұрғындары, басқа да музей қызметкерлері қатысып, жолдаудан алған әсерлерін, көкейтесті сұрақтарын ортаға салып, өзара ой бөлісті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 26 маусымында Алматы қаласындағы Ә.Қастеев мұражай-үйінде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұйымдастыруымен ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «БОЛАШАҚҚА БАҒДАР: РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» атты бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кезекті бас қосу өтті.

    Дөңгелек стол барысында Елбасымыздың «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда, ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» - деген сөзін назарға ала отырып, ұлттық мәдениетті қалыптастыру мен кеңінен насихаттауға байланысты институттың ғылыми қызметкерлері Н.Ақыш, Н.Елесбай, А.Еспенова, мұражай директоры Е.Нұразхан, мұражай ғылыми қызметкері Б.Әди баяндама жасап, осы тақырыптағы өз ойларын ортаға салады.

    Ұлттық руханиятымызды сақтап, дамыту мен оны өскелең ұрпаққа жеткізуде ұлттық мұражайлардың да алатын орны ерекше. Осыған орай Елбасының ұлттық кемелдену, рухани түлеу идеяларын көтерген маңызды мақаласын Ә.Қастеев мұражай-үйінде талқылаудың қоғамдық, мәдени мәні зор болды. Дөңгелек стол барысында ұлттық кодымызды қалыптастырудағы маңызды орын алатын дәстүрлі өнерімізге, тілімізге, мәдениетімізге айрықша назар аударылды. Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын қолөнер тарихының терең тамырларын дөңгелек столға қатысушылар өз пікірлерінде айтып өтті. Дөңгелек стол қорытындылары бойынша М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері Н.Елесбайдың «Туған жер бағдарламасы» атты мақаласы мерзімді баспасөз бетінде жарық көретін болады.

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 9 маусымында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Алматы мемлекеттік электромеханикалық колледжімен бірлесе отырып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кездесу өткізді. Іс-шараға колледждің 100-ге жуық студент жастары мен ұстаздар қауымы белсенді қатысты. Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері – жазушы, филология ғылымының докторы Нұрдәулет Ақыш, филология ғалымдарының докторы Алымжан Хамраев, филология ғалымдарының кандидаты Жолдасбек Мәмбетов бағдарламалық мақаланың тарихи маңызына тоқталып, көтерілген мәселелерді жан-жақты талқылады. Осы тақырыпта қойылған сауалдарға толымды жауаптар берілді, Колледж директоры Бозымбаев Болатжан Дәулетұлы іс-шараның қоғамдық, саяси, мәдени маңызына назар аудара отырып, рухани кемелдену үдерісінің заман талабы екендігін айтып өтті. Жиын қорытындысында қоғамдық сананы жаңғырту аясында колледж бен ғылыми-зерттеу институты арасындағы мәдени байланысты дамыту қажеттігі айтылды.

     

     

    https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

     

    Болашаққа бастайтын тарихи құжат

     

     

     Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шақ­­қа бағдар: руха­ни жаңғыру» атты ма­­қаласы шыққалы бері қоғам өмірінің әр саласында қызу талқылау жүріп жатыр. Бұл мақалада заман мен уақыттың төтесінен қоятын талап­тары мен қиын сұ­рақ­тарына, бүгінгі күн мен келешегімізге ха­лық­тың тағдыры жайлы терең ой жүгірткен, негізгі бағдарымызды айқындау мәселесіндегі басым бағыттар көрсе­тілген. Осы мақа­ланың өзімізді толғандырған тұстарына ойымызды білдіруді жөн көрдік.

     

    Елбасы мақаласында «Мақса­тымыз айқын, бағытымыз белгілі, оләлемдегі ең дамыған 30 ел­дің қа­тарына қосылу», дейді. Лайым, осы бағытымыздан ауыт­­қы­майық. Әлемдік алдыңғы қа­тар­лы қауымдастық жеткен биік ме­желерден көріну үшін тек бай мемлекет болу немесе жер қойнауындағы табиғат ана­­ның сыйы – байлықтарды қазып алып сатып баю арқылы қа­тар­дан көріну аздық етеді. Бұл бір сәттік, бүгінгі күнмен өмір сүру, ұрпақтың келешегіне назар аудармау. Ұрпақ алдындағы парыз, талай сын сағат­тар кү­тіп тұрған еліміздің бола­шағы үшін қоғамды, оның әрбір азаматының санасына сілкініс жасау болашаққа салынатын үлкен капи­тал болмақ. Ол мақсатқа же­ту жо­лындағы басты қозғаушы күш – сананың сергектігі керек. Ұйық­тап жатқан сананы ояту қажет. Осы жолда Елбасы сананың жа­­сай­тын іс-әрекеттен, алдағы бола­тын түбегейлі өзгерістерден ылғи озып жүруі назарда болуы тиістігін баса айтады. Мақалада көтерілген маңызды мәселелер әр кез Елбасының тұрақты назарында болып келсе де, рухани әлемді жаңғыртуға арналған маңызды құжат. Бұған дейін саяси және экономикалық жаңғырулардың тасасында болып келген адам мен қоғамның рухани әлемінің хал-жайы мен болашағы мақалада кеңінен сөз болады. Бұл қазақ қоғамының барлық саласында тоқтаусыз жүріп жатқан жанданыстарды толықтырып қана қоймай, олардың терең өзегі мен алтын арқауына айналды. Иә, кезінде рухани өміріміздің деңгейін көтеруге арналған жақсы жобалар жасалынды. Мә­дениетті қолдау жылы болып белгіленген 2000 жылы өтпелі кезеңнің дауылына шыдас берген, бірақ дең­гейі босап кеткен ұлттық мәдениет саласындағы нысандарды қалпына келтіруге, ұлттың өнері мен мәде­ние­тінің рухани келбетінің ашыла түсуіне сәтті қадамдар жасалды. Ал 2004 жылы бастау ал­ған «Мәдени мұра» бағ­дар­ла­масы аясында Қазақстан аума­­ғындағы тарихи-мәдени ескерт­­­кіштер мен нысандар жаң­ғырып, жаңа заманауи мәдени нысандар дүниеге келді. Ерекше бір белес болған 2013 жылы «Ха­­лық − тарих толқынында» бағдарламасы арқасында алыс-жақын шет елдер мұрағаттары мен мұражайларында сақталған қазақ халқының тарихына ті­келей қатысы бар құжат­тарды жинап, зерттеуге қол жеткіз­дік. Қаншама баға жетпес құнды­лықтарымыз қолымызға тиіп, ғылыми ай­налымға енді. Бұл бұған дейін зерттеуші ғалымдар наза­рынан тасада қалған сан-алуан құн­дылықтармен қауы­шуымызға мүм­кіндік берді. Ел­басының осындай алдын ала дайындықтардан кейін «Енді осы­ның бәрінен де ауқым­ды және іргелі жұ­мыстарды бас­­та­ғалы отырмыз. Мен еліміз мықты, әрі жау­ап­кершілігі жо­­ға­ры Біртұтас Ұлт болу үшін бола­шаққа қалай қа­дам басатынымыз жә­не бұқаралық сананы қалай өзгер­тетініміз туралы көзқа­рас­та­рымды ортаға салуды жөн көр­дім», деген сөзінен бұл мақаланың салмағын және сол тәуелсіздікпен басталған үде­рістің тоқтаусыз, тұрақты даму үстінде болғандығын көреміз. Мақалада Елбасы ширек ға­сырлық дамуымыздың нәти­жесінде жеткен белестерімізді қо­рыта отырып, әрі қарай дамудың, ру­хани дүниеден бастауынан бұл мәселеге түбегейлі көзқараспен келгендікті көреміз. Болашаққа деп құрылатын ұлттық бағыт-бағ­дарымызды жан-жақты, те­рең­нен қарастырады. Арнайы тоқ­талып кеткен сананы жаң­ғыртудың бағыттары біздің бұған дейінгі көзқарастарымызға, жұмыс стилімізге, орындау тетік­теріне елеулі түзетулер мен қосым­ша­лар енгізеді деп білемін. Се­бебі, бәсекеге қабілеттілік, праг­матизм, ұлттық бірегей­лікті сақтау, білім­нің салтанат құруы, Қазақ­станның ре­волюциялық емес, эволю­ция­лық дамуы, Сана­ның ашық­тығы секілді бағыттардан елі мен жерінің көркеюіне белсенді атса­лысатын азаматтар үшін мол мүм­кіндіктер бар. Бәрімізді ауқым­ды жұмыстар күтіп тұр. Тек көзін тауып тың­ғылықты да тия­нақтылықпен қойылған мін­деттерді жүзеге асыру қажет. Ол үшін мемле­кеттік деңгейде жүйелі де сауат­ты ойластырылған жұмыс жос­пары, сол жоспарды жүзеге асырудағы бақылап отыратын ар­найы мекеменің тұрақты жұ­мыс істеуі қажет деп білеміз. Ұлттық рухани құндылықты жасайтын жазушылар, клас­си­ка­лық музыка майталмандары, суретшілер және кино сала­сы­ның қайраткерлері, жалпы өнер саласының шеберлері үшін мақалада назар аударатын тұс­тарын баса көрсетеміз. «Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақ­стандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз. Әлем бізді қара алтынмен немесе сырт­қы саясаттағы ірі бастамалары­мызбен ғана емес, мәдени жетіс­тіктерімізбен де тануы керек», деген Елбасының ойы мен бел­гіленген тапсырмаларының ұлт­тық мәдениетті дамытудағы орны, оны ұлттық бренд ретінде әлемге насихаттау ісіне жаңа серпін алары анық. Мақаладағы нақты тапсыр­маның бірі – ұлттық өнер мен мәдениет саласындағы үздіктерді әлемге таныту. Ол үшін, алдымен төл туындыларды қазақ тілінен жетекші әлем тілдеріне сапалы аудару керек. Өте жақсы бастама. М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер инс­титутында осыдан екі жыл бұрын грузин елінен келген әріп­тесіміздің еліндегі аударма орта­лығының жетістіктері мен іс-тәжірибесінің тиімділігін біліп, бізге де арнайы аударма орталығы қажеттігін айтып жүре­тінбіз. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін арнайы жұмыс топтары құрылып, жұ­мыстар басталып кет­ті деп естідік. Төрт не­гізгі сала бойынша, яғни әде­биет, клас­си­калық музыка, сурет және кино туындылары ішінен үздіктерін таңдап, шет тілдеріне аударылатын болады деп күтілуде. Тек, бұл науқандық жұмыс болып қалмай, тұрақты жұмыс комиссиясының ұзақ жыл­­дарға баратын жүйелі түрде іс­­керлікпен түзілген жұ­мысы болуы керек. Шет тіліне аударылатын көр­­кем туындылар еліміздің да­му кезеңдерін, ұлттық болмы­сымызды ашатын сүйекті туын­дылар болуы заңдылық. Ши­­­рек ғасыр – тәуелсіздік ке­зеңі дүниеге алып келген шы­ғар­малар ішінен үздіктері таң­далынуы керек. Ал қай автор, қандай шығармалар деген мә­селеде бірінші кезекте шынайы көркемдік деңгейі мен сапасына мән беріледі. Бұған дейінгі қазақ драматургиясының шет тіліне ауда­рылу сапасы мен тәжірибесіне назар салсақ, бізде аударма жасау тәжірибесі «қалып­таспаған, жоқ» деген пікір қалыптастыратын өте өзек­ті мәселеге кезігеміз. Ол тіпті орыс тіліне аударуда да драматур­гия тілін, сахнаға қажетті тілдің тамырын дөп басып таба алмай жатуымыз. Өзге тілден қа­зақшаға жақсы аударамыз. Оны кезінде М.Әуезовтің, тағы басқа қаламгерлеріміздің Шекспир, Островский, Чехов секілді әлем, орыс драматургтерінің пьесаларын қазақша сөйлетуінің тамаша үлгілерінен білеміз. Ал өзіміздікін шет тіліне аударуда күні бүгінге дейін орны толмас олқы­лық, «әттеген-айлар» болатын. Кәсіби аудармашы мамандарымыз бар, бірақ жанр ерекшелігін шеберлікпен ашатындай жоғары деңгейде емес. Поэзияның, прозаның өзіне тән көркем тілі, ырғағы болатыны секілді, күрделі жанр драматур­гияны орысша, ағылшынша жа­тық, заманауи үлгіде аударыпты деген жаңалықты армандаумен келе­міз. Саланың сапалы аударма­шыларын дайындау арқылы, көркемдік деңгейі жоғары қазақ автор­ларының шығармалары шет ­ел оқырмандары мен көрермендеріне жете алады. Ауда­рылған шығармалар өзінің түп­нұсқадағы әдеби көркемдік құн­дылығы мен құнарлы тілдік ерек­шелігін, ұлттық болмыс-біті­мін жоғалтпауы керек. Жұмыс тобы мен сарапшылар іріктеп алған үздік шығармалар осы жыл­дың екінші жартысында бүкілхалық­тық талқылауға ұсынылады деп күтілуде. Қазақ оқырмандары әлем­­­дік мәдениеттің мұхитына қосы­­луға лайық деген қазақ авторларының шығармаларына дауыс беру арқылы іріктеп, оны әрі қарай ұлттың болмысын ашатын көркем туынды етіп қалып­тастыруда өзде­рінің белсенділігін танытады деп білемін. Елбасы мақаласында еліміздің жаңа технологияларға, жаңа әлем­дік саяси-экономикалық ахуал­ға негізделген мүлдем жаңа та­­­ри­хи кезеңге аяқ басқанын ай­­­­­та келе, Біртұтас Ұлт болу үшін қандай қасиеттерге ие болып, қандай міндеттерді еңсеру қа­­жеттігі жөнінде кеңінен ой толғаған. Заман талабына сай ке­шегі мен бүгінгіні орнымен бай­­ланыстырып, ұлттың рухани кодына арқа сүйеу керектігі көр­сетіледі. Белгілі жазушы, қоғам қайраткері Алдан Смайыл ағамыздың жа­қын­да «Егемен Қазақстан» газе­тінде жарияланған «Ұлттық дәс­түр − тарих жазған Ата Заң» атты мақаласында «Ұлт­тық код деге­німіз не?» деген сұрақ қоя отырып, «ол – ең алдымен, ана тілі, содан кейін өнер мен мәдениет, салт-дәстүр, ата-баба ұстанған дін. Бұлар жинақтала келіп ұлт­тық мінез бен ұлттық қасиетті қалып­тастырады», дей­­ді. Рухани құндылықтарды қа­лыптастыруда баршамыз үшін қас­терлі салт-дәстүріміз, тіліміз, мәдениетіміз, дінімізді құрметтеп, заманға сай дамыту арқылы қазақтың қазақ екендігін әлемге танытуға болатынын Елбасы мақаласы орнымен, тиянақты етіп көрсетіп берген. Ұлттық құндылықтарымызды сақтау арқылы ана тілімізге құр­мет, ұлттың жаңғыруы, жас­тарымызды дұрыс тәрбиелеу, дінімізді қадірлей білу тәрізді мәселелермен қатар, қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің өзекті тұстарының бәрінде бүгінгі күннің маңызды проблемаларын сөз етеді. Бұл орайда мамандар көршілес елдердің тәжірибесін зерттеудің қажеттілігін алға тарта отырып жұмыс істеу орнымен болмақ. Түрік, әзербайжан, түрікмен, өзбек ағайындардың салған жолындағы жетістіктері мен кемшін тұстарын ескере отырып шешу көп түйінді мәселені жеңілдетпек. Сонымен қатар, жаңа әліпбиге көшпес бұрын қазақ тілінің заңдылықтарын ес­керу, нақты істерді қолға алу, тиімді әдістемелерге мән беру, түркі әлемімен тұтас болудың алғаш­қы қадамын жасау жайына назар аударды. Біртұтас Ұлт болу мәселесі де бізді көптен толғандырып келеді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті сақтауда қазақтың мүддесін бірінші шепке шығаруды тұрақты назарда ұстап, өзгелерге осы идеяны түсіндіріп беруде кемшін тұстарымыз бар. Қазақ халқы негізгі мемлекет құратын халық бола тұрып, әліге дейін ұлт, диаспора, этнос деген әлемдік қауымдастық заң жүзінде мойындаған халық­аралық терминологияны орны­мен қолдана алмай келеміз. Осындай халықаралық кеңістікте қалып­тасқан құқықтық терминдер, заңдар, нормативті құжаттарды халықтың назарын аудара отырып, біз өзімізге тиесілі заңды атау­ларды сауатты түрде дәлелдей оты­­рып, өзгеге жалтақтамай ер­кін қолданысқа енгізуіміз керек. Біртұтас Ұлт болу мәселесі рес­публикада әркім өз орнын, мәртебесін анықтағаннан кейін толыққанды түрде жүзеге аспақ. Заман ұсынған озық ой-идеялармен, алдыңғы қатардағы технологиялармен қарулана отырып, ұлттық тамырдан бойға біт­кен өзіндік келбетімізді ұстап қалуымыз қажет. Бәрін тез қа­был­дауға қабілетті қазақ үшін ұлттық болмысты сақтау жолында адам санасын улайтын, теріс көзқарастағы кейбір ағымдар мен идеологияның таралымын шектеу мәселесі өткір тұр. Осыған орай тарихшы ғалымның қазақ ұлтының хал-жайын вирусқа қарсы қояр қалқаны жоқ интернетке қосылған компьютермен теңегені маған бейнелі әрі нақтылы мысал болып көрінді. Бірақ, бізде бәрі жақ­сы, көршілерімізге қарағанда барлық салада анағұрлым алдамыз деп тоқмейілсу, қазіргі, ертеңгі күнгі қоғам өміріне төне­тін қауіпті сезінбеу, келер ұрпақ алдындағы жауапсыздық та жоқ емес. Оны біз қоғамға қауіп төн­діріп, тіпті ушығып кеткен діни ағымдардың белсенді әре­кетінен, әртүрлі жастағы қоғам мүшелерінің өз-өзіне қол салуынан, өзге елдің ұстанымдарының қазақстандықтардың санасында тұрақты пікір қалыптастыруынан, т.б. мысалдардан көреміз. Бұл келтірілген мысалдар жаһандану дәуірінің барлық қоғамға таңатын көрінісі десек те, Елбасы айтқан рухани құндылықтарымызды жаңғырту арқылы болашаққа бағдарды анықтап, сенімді нық қадам жасауға болады. Басталған екен ұлы көш, жүрісіне сәттілік тілеп, жүзеге асуына бәріміз бір кісідей атсалысайық. Ойымызды қорыта келгенде, Елбасы кез келген жаңғыру­дың ең алдымен, ұлттық болмыс­қа, дәстүрдің замана сынынан сү­рінбей өткен озығына не­гіз­делуін қадап айтты. Бұл өзгерістерге үрке қарап, тек қана өткенді жырлай беруден, жаңаның бәрін қисық деп тауып, кертартпалықтан ада болуды талап етеді. Әлемнің алдың­ғы қатарлы дамыған 30 елінің тобында көрінуге бағыт ұстаған тәуелсіз Қазақ елінің алдына қойған мақсаты айқын. Олай болса, кеңестік дәуірдегі тоқырау кезеңінің үлгісімен сөз қуып, есеп беруге құмар науқаншылдықты емес, нақтылы істермен, қажымас қайрат-күш жігермен бастаған жұмысымыздың нәтижесі үшін жұмыс жасайық. Бәріне уақыт – сыншы, келешек көрсетер десек те, ұлттың рухани жаңғыруы жаңа серпілістің, биік белестерді бағындырудың, асқаралы шың­дарға көтерілудің іргетасы Елбасы Н.Назарбаевтың осы мақаласында көтерген ойларымен, қадап айтқан тапсырмаларымен берік қаланғаны анық. Бұл – Ұлы Дала төсінде сан түрлі қиындықтарды басынан өткізген тәуелсіз Қазақ елі мен халқының санасын оятатын болашаққа бағытталған көш. Бүгінгі заман талап еткен биіктен көріне отырып, болашаққа бастайтын тарихи құжат.

     

    Аманкелді МҰҚАН, өнертанукандидаты, театртанушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр және кино бөлімінің меңгерушісі

    22.05.2017.


    Егемен Қазақстан газетіне сілтеме: https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

    http://www.kazpravda.kz/news/prezident1/vzglyad-v-budushchee-modernizatsiya-obshchestvennogo-soznaniya/

    Взгляд в будущее: Модернизация общественного сознания

    Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев
    ВВЕДЕНИЕ

    Казахстан вступил в новый исторический период.

    В этом году своим Посланием я объявил о начале Третьей модернизации Казахстана.

    Так мы дали старт двум важнейшим процессам обновления – политической реформе и модернизации экономики.

    Цель известна – войти в тридцатку развитых государств мира.

    Оба модернизационных процесса имеют четкие цели и задачи, приоритеты, методы их достижения. Уверен, что все будет сделано в сроки и максимально эффективно. Но этого недостаточно.

    Я убежден: начатые нами масштабные преобразования должны сопровождаться опережающей модернизацией общественного сознания. Она не просто дополнит политическую и экономическую модернизацию - она выступит их сердцевиной.

    Надо отметить, что за годы Независимости нами был принят и реализован ряд крупных программ.

    С 2004 года была реализована программа «Мәдени мұра», направленная на восстановление историко-культурных памятников и объектов на территории Казахстана.

    В 2013 году мы приняли программу «Халық тарих толқынында», позволившую нам системно собрать и изучить документы из ведущих мировых архивов, посвященные истории нашей страны.

    А сегодня мы должны приступить к более масштабной и фундаментальной работе.

    Поэтому я решил поделиться своим видением того, как нам вместе сделать шаг навстречу будущему, изменить общественное сознание, чтобы стать единой Нацией сильных и ответственных людей.

    I. О НАЦИОНАЛЬНОМ СОЗНАНИИ В XXI ВЕКЕ

    На наших глазах мир начинает новый, во многом неясный, исторический цикл. Занять место в передовой группе, сохраняя прежнюю модель сознания и мышления, невозможно. Поэтому важно сконцентрироваться, изменить себя и через адаптацию к меняющимся условиям взять лучшее из того, что несет в себе новая эпоха.

    В чем был, на мой взгляд, главный недостаток западных моделей модернизации XX века применительно к реалиям нашего времени? В том, что они переносили свой уникальный опыт на все народы и цивилизации без учёта их особенностей.

    Даже в значительной степени модернизированные общества содержат в себе коды культуры, истоки которых уходят в прошлое.

    Первое условие модернизации нового типа – это сохранение своей культуры, собственного национального кода. Без этого модернизация превратится в пустой звук.

    Но это не значит консервацию всего в национальном самосознании – и того, что дает нам уверенность в будущем, и того, что ведет нас назад.

    Новая модернизация не должна, как прежде, высокомерно смотреть на исторический опыт и традиции. Наоборот, она должна сделать лучшие традиции предпосылкой, важным условием успеха модернизации.

    Без опоры на национально-культурные корни модернизация повиснет в воздухе. Я же хочу, чтобы она твердо стояла на земле. А это значит, что история и национальные традиции должны быть обязательно учтены.

    Это платформа, соединяющая горизонты прошлого, настоящего и будущего народа.

    Убежден: важнейшая миссия духовной модернизации заключается и в примирении различных полюсов национального сознания.

    Я бы выделил несколько направлений модернизации сознания как общества в целом, так и каждого казахстанца.

    • 1. Конкурентоспособность
    Сегодня не только отдельный человек, но и нация в целом имеет шанс на успех, только развивая свою конкурентоспособность.

    Это означает прежде всего способность нации предложить что-либо выигрышное по цене и качеству на региональных и глобальных рынках. И это не только материальный продукт, но и знания, услуги, интеллектуальные продукты, наконец, качество трудового ресурса.

    Особенность завтрашнего дня в том, что именно конкурентоспособность человека, а не наличие минеральных ресурсов, становится фактором успеха нации.

    Поэтому любому казахстанцу, как и нации в целом, необходимо обладать набором качеств, достойных XXI века. И среди безусловных предпосылок этого выступают такие факторы, как компьютерная грамотность, знание иностранных языков, культурная открытость.

    Поэтому и программа «Цифровой Казахстан», и программа трехъязычия, и программа культурного и конфессионального согласия – это часть подготовки нации (всех казахстанцев) к жизни в XXI веке. Это часть нашей конкурентоспособности.

    • 2. Прагматизм
    Модернизация невозможна без изменения ряда привычек и стереотипов. В нашей истории есть много примеров подлинного прагматизма.

    На протяжении столетий наши предки сохранили уникальный экологически правильный уклад жизни, сохраняя среду обитания, ресурсы земли, очень прагматично и экономно расходуя ее ресурсы.

    И только за несколько лет в середине прошлого века нерациональное использование ресурсов привело к исчезновению Аральского моря, превращению тысяч гектаров плодородных земель в зоны экологического бедствия. И это пример крайне непрагматичного отношения к окружающей среде. Так, прежний национальный прагматизм обратился в расточительность.

    На пути модернизации нам стоит вспомнить навыки предков. Прагматизм означает точное знание своих национальных и личных ресурсов, их экономное расходование, умение планировать свое будущее.

    Прагматизм есть противоположность расточительности, кичливости, жизни напоказ. Культура современного общества – это культура умеренности, культура достатка, а не роскоши, это культура рациональности.

    Умение жить рационально с акцентом на достижение реальных целей, с акцентом на образование, здоровый образ жизни и профессиональный успех – это и есть прагматизм в поведении.

    И это единственно успешная модель в современном мире. Когда же нация и индивид не ориентированы на конкретные практические достижения, тогда и появляются несбыточные, популистские идеологии, ведущие к катастрофе.

    К сожалению, история дает нам немало примеров, когда целые нации, ведомые несбыточными идеологиями, терпели поражение. Мы видели крах трех главных идеологий прошлого века – коммунизма, фашизма и либерализма.

    Век радикальных идеологий прошел. Нужны ясные, понятные и устремленные в будущее установки. Такой установкой может быть ориентация на достижение конкретных целей с расчетом своих возможностей и пределов, как человеком, так и нацией в целом. Реализм и прагматизм – вот лозунг ближайших десятилетий.

    • 3. Сохранение национальной идентичности
    Само понятие духовной модернизации предполагает изменения в национальном сознании. Здесь есть два момента.

    Во-первых, это изменение в рамках национального сознания.

    Во-вторых, это сохранение внутреннего ядра национального «Я» при изменении некоторых его черт.

    В чем опасность господствующих сегодня моделей модернизации? В том, что модернизация рассматривается как переход от национальной модели развития к некой единой, универсальной. Но жизнь неизменно доказывает, что это ошибка! На практике разные регионы и страны выработали свои модели.

    Наши национальные традиции и обычаи, язык и музыка, литература и свадебные обряды, – одним словом, национальный дух, должны вечно оставаться с нами.

    Мудрость Абая, перо Ауэзова, проникновенные строки Джамбула, волшебные звуки Курмангазы, вечный зов аруаха – это только часть нашей духовной культуры.

    Но модернизация состоит и в том, что ряд архаических и не вписывающихся в глобальный мир привычек и пристрастий нужно оставить в прошлом.

    Это касается и такой особенности нашего сознания, как региональное разделение единой нации. Знать и гордиться историей своего края – дело нужное и полезное. Вот только забывать о гораздо большем – о принадлежности к единой и великой нации – нельзя.

    Мы строим меритократическое общество, где каждый должен оцениваться по личному вкладу и по личным профессиональным качествам. Такая система не терпит кумовства. Это форма развития карьеры в отсталых обществах.

    Задача не в том, чтобы заниматься перечислением положительного и отрицательного в накопленном опыте. Задача в том, чтобы понять два непреложных правила.

    Первое. Никакая модернизация не может иметь место без сохранения национальной культуры.

    Второе. Чтобы двигаться вперед, нужно отказаться от тех элементов прошлого, которые не дают развиваться нации.

    • 4. Культ знания
    Стремление к образованию всегда было характерно для нашего народа.

    Многое было сделано за годы Независимости. Мы подготовили десятки тысяч молодых специалистов в лучших университетах мира. Начало, как известно, было положено программой «Болашак» еще в начале 90-х годов прошлого века. Мы создали ряд университетов очень высокого уровня, систему интеллектуальных школ и многое другое.

    Но культ образования должен быть всеобщим. И тому есть жесткая и ясная причина. Технологическая революция ведет к тому, что в ближайшие десятилетия половина существующих профессий исчезнет. Такой скорости изменения профессионального облика экономики не знала ни одна эпоха.

    И мы вступили в эту эпоху. В таких условиях успешно жить сможет только высокообразованный человек, который может относительно легко менять профессию именно благодаря высокому уровню образования.

    Поэтому Казахстан сегодня в числе самых передовых стран мира по доле бюджетных расходов на образование.

    Каждый казахстанец должен понимать, что образование - самый фундаментальный фактор успеха в будущем. В системе приоритетов молодежи образование должно стоять первым номером.

    Если в системе ценностей образованность станет главной ценностью, то нацию ждет успех.

    • 5. Эволюционное, а не революционное развитие Казахстана
    В этом году исполнится 100 лет со дня тех радикальных перемен на огромной части Евразии, что произошли в октябре 1917 года. Весь ХХ век прошел под знаком революционных потрясений.

    Каждый народ извлекает свои уроки из истории. Это его право, и нельзя навязывать другим свою точку зрения. Но также никто не вправе навязывать нам свое субъективное видение истории.

    А уроки ХХ века для нашего народа во многом трагические.

    Во-первых, был сломан естественный путь национального развития и навязаны чуждые формы общественного устройства.

    Во-вторых, нанесен страшный демографический удар по нации. Удар, который сказался на протяжении целого столетия.

    В-третьих, едва не были утрачены казахский язык и культура.

    В-четвертых, территория Казахстана превратилась во многих регионах в территорию экологического бедствия.

    Конечно, в истории не бывает только черного и белого цвета. XX век принес немало позитивного Казахстану.

    Это индустриализация, создание социальной и производственной инфра-структуры, формирование новой интеллигенции.

    Определенная модернизация произошла. Но это была модернизация территории, а не нации.

    Мы должны ясно понимать уроки истории. Эпоха революций не прошла. Они сильно изменились по форме и содержанию. Но вся наша недавняя история говорит прямо и недвусмысленно: только эволюционное развитие дает нации шанс на процветание. В противном случае мы снова попадем в исторический капкан.

    Эволюционное развитие как принцип идеологии должно быть одним из ориентиров и на личностном, индивидуальном уровне для каждого казахстанца.

    Конечно, эволюционное развитие общества как принцип не означает вечной консервации, но важно понять не только уроки истории, но и примеры современности и сигналы будущего.

    Характер революций изменился. Они обретают отчетливую национальную, религиозную, культурную или сепаратистскую окраску. Но в подавляющем большинстве случаев все кончается насилием и экономическим крахом.

    Поэтому серьезное переосмысление того, что происходит в мире, – это часть огромной мировоззренческой, идеологической работы, которую должны провести и общество в целом, и политические партии и движения, и система образования.

    • 6. Открытость сознания
    Многие проблемы возникают из-за того, что большой, глобальный мир стремительно меняется, а массовое сознание остается в «домашних рамках».

    Казалось бы, что доказывать о необходимости массового и форсированного обучения английскому языку, когда по всему миру более миллиарда человек изучают его наряду с родным как язык профессиональной коммуникации?

    Неужели более 400 миллионов граждан Европейского союза не уважают свои родной немецкий, французский, испанский или итальянский или другой язык? Неужели сотни миллионов китайцев, индонезийцев или малайцев просто так изучают английский?

    Это не чье-то субъективное желание, это условие для работы в глобальном мире.

    Но вопрос не только в этой частности. Открытость сознания означает, по крайней мере, три особенности сознания.

    Во-первых, понимание того, что творится в большом мире, что происходит вокруг твоей страны, что происходит в твоей части планеты.

    Во-вторых, открытость сознания – это готовность к переменам, которые несет новый технологический уклад. Он изменит в ближайшие 10 лет огромные пласты нашей жизни – работу, быт, отдых, жилище, способы человеческого общения. Нужно быть готовым к этому.

    В-третьих, способность перенимать чужой опыт, учиться у других. Две великие азиатские державы Япония и Китай – классическое воплощение этих способностей.

    Открытость и восприимчивость к лучшим достижениям, а не заведомое отталкивание всего «не своего» – вот залог успеха и один из показателей открытого сознания.

    Почему столь важно открытое сознание в будущем мире?

    Если казахстанцы будут судить о мире из окон своих домов, то можно и не увидеть, какие бури надвигаются в мире, на материке или в соседних странах. Можно не увидеть леса за деревьями, можно не понять даже внешних пружин, которые заставляют нас иногда серьезно менять подходы.

    II ПОВЕСТКА ДНЯ НА БЛИЖАЙШИЕ ГОДЫ

    Общественное сознание требует не только выработки принципов модернизации, но и конкретных проектов, которые могли бы позволить ответить на вызовы времени без утраты великой силы традиции.

    Я вижу несколько конкретных проектов, которые можно развернуть в ближайшие годы.

    Во-первых, необходимо начать работу для поэтапного перехода казахского языка на латиницу. Мы очень бережно и тактично подошли к этому вопросу. Здесь нужна спокойная поэтапность. И мы готовились к этому с осторожностью все годы Независимости.

    История графики казахского языка имеет глубокие корни.

    В VIVII веках, в ранние средние века, на территории Евразии зародилось и действовало древнетюркское руническое письмо, известное в науке как орхоно-енисейское письмо.

    В VIVII веках возникла древнетюркская письменность – один из древнейших типов буквенного письма человечества.

    С V по XV век тюркский язык был языком межнационального общения на большей части Евразии.

    Например, в Золотой Орде официальные документы и международная переписка велись в основном на тюркском языке.

    Начиная с X по XX век, почти 900 лет, на территории Казахстана применялась арабская графика.

    Отход от рунической письменности, распространение арабского языка и арабской графики начались после принятия ислама.

    7 августа 1929 года Президиумом ЦИК СССР и СНК СССР было принято постановление о введении нового латинизированного алфавита «Единый тюркский алфавит».

    Латинизированный алфавит официально использовался с 1929 по 1940 год, после чего был заменен кириллицей.

    13 ноября 1940 года был принят Закон «О переводе казахской письменности с латинизированной на новый алфавит на основе русской графики».

    Таким образом, история изменения алфавита казахского языка определялась в основном конкретными политическими причинами.

    В декабре 2012 года в своем ежегодном Послании народу Казахстана «Казахстан-2050» я сказал: «Нам необходимо с 2025 года приступить к переводу нашего алфавита на латиницу».

    Это означает, что с этого времени мы должны во всех сферах начать переход на латинский алфавит.

    То есть к 2025 году делопроизводство, периодические издания, учебники и все остальное мы начинаем издавать на латинице.

    А сейчас приступим к подготовке начала перехода на латинский алфавит.

    Переход на латиницу также имеет свою глубокую историческую логику. Это и особенности современной технологической среды, и особенности коммуникаций в современном мире, и особенности научно-образовательного процесса в XXI веке.

    Поэтому 2025 год не за горами, и Правительству нужно иметь четкий график перехода казахского языка на латиницу.

    В наших школах все дети изучают английский язык. Это – латиница. То есть для молодежи не будет проблем.

    Полагаю, что до конца 2017 года необходимо с помощью ученых и широкой общественности принять единый стандартный вариант казахского алфавита в новой графике. С 2018 года начать подготовку кадров для преподавания нового алфавита и подготовку учебников для средней школы.

    В ближайшие 2 года провести необходимую организационную и методическую работу.

    Конечно, в период адаптации определенное время будет работать и кириллица.

    Во-вторых, это проект «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке» по общественным и гуманитарным наукам.

    Суть его состоит в следующем:

    • 1.
      Мы должны создать условия для полноценного образования студентов по истории, политологии, социологии, философии, психологии, культурологии, филологии. Наша гуманитарная интеллигенция должна быть поддержана государством путем восстановления гуманитарных кафедр в вузах страны. Нам нужны не просто инженеры и медики, но и люди, хорошо понимающие современность и будущее.
    • 2.
      Нам нужно перевести в ближайшие годы 100 лучших учебников мира с разных языков по всем направлениям гуманитарного знания на казахский язык и дать возможность нашей молодежи учиться по лучшим мировым образцам. Уже в 2018/2019 учебном году мы должны начать обучать наших студентов по этим учебникам.
    • 3.
      Для этих целей на базе уже существующих переводческих структур нужно создать негосударственное Национальное бюро переводов, которое бы по заказу Правительства начало эту работу уже летом 2017 года.
    Чего мы добьемся этой программой?

    Это прежде всего качественно другой уровень подготовки сотен тысяч наших студентов.

    Далее, это подготовка кадров, адаптированных к глобальной конкуренции в сфере знания.

    Наконец, это те люди, которые и станут главными проводниками принципов модернизации сознания – открытости, прагматизма, конкурентоспособности. Будущее творится в учебных аудиториях.

    Наше социальное и гуманитарное знание долгие годы было законсервировано в рамках одного учения и в рамках одного взгляда на мир. Выход на казахском языке 100 лучших учебников мира даст эффект уже через 5–6 лет. Нужно брать все самое современное и иметь переводы на государственный казахский язык. И это задача государства.

    Правительству необходимо проработать этот вопрос и решить его с учетом переводческих кадров, авторских прав, учебно-методических программ, профессорско-преподавательского состава и т. д.


    В-третьих, патриотизм начинается с любви к своей земле, к своему аулу, городу, региону, с любви к малой родине. Поэтому я предлагаю программу «Туған жер», которая легко перейдет в более широкую установку – «Туған ел».

    «Туған жерін сүйе алмаған сүйе алар ма туған елін или «С чего начинается Родина?» В этих произведениях есть большой смысл.

    Почему малая родина? Человек – существо не только рациональное, но и эмоциональное. Малая родина – это место, где ты родился и вырос, а порой и прожил всю жизнь.

    Там горы, реки, рассказы и мифы об их возникновении, имена людей, оставшихся в памяти народа. Можно продолжить перечисление. Все это важно.

    Особое отношение к родной земле, ее культуре, обычаям, традициям – это важнейшая черта патриотизма. Это основа того культурно-генетического кода, который любую нацию делает нацией, а не собранием индивидов.

    На протяжении столетий наши предки защищали конкретные места и районы, сохранив для нас миллионы квадратных километров благодатной земли. Они сохранили будущее.

    Что означает на практике любовь к малой родине, что означает программа «Туған жер»?

    Первое: необходимо организовать серьезную краеведческую работу в сфере образования, экологии и благоустройства, изучение региональной истории, восстановление культурно-исторических памятников и культурных объектов местного масштаба.

    Например, лучшая форма патриотизма – это изучение истории родного края в средних школах.

    Второе: это содействие бизнесменам, чиновникам, представителям интеллигенции и молодежи, которые переехав в другие регионы страны, хотели бы поддержать свою малую родину. Это нормальное и патриотическое желание, и его нужно поддерживать, а не запрещать.

    Третье: местным властям нужно системно и организованно подойти к программе «Туған жер».

    Нельзя пускать эту работу на самотек, потому что она требует взвешенности и правильности в понимании.

    Мы должны найти разные формы поддержки и социального уважения, которые помогут малой родине, включая механизм спонсорской помощи. Здесь огромное поле для работы.

    Мы можем быстро озеленить наши города, значительно помочь компьютеризации школ, поддержать региональные вузы, художественные фонды местных музеев и галерей и т. д.

    Кратко говоря, программа «Туған жер» станет одним из настоящих оснований нашего общенационального патриотизма.

    От малой родины начинается любовь к большой родине – своей родной стране (к Казахстану).

    В-четвертых, наряду с проектом «Туған жер», который направлен на местные, локальные объекты и поселения, нам необходимо укрепить в сознании народа и другое – общенациональные святыни.

    Нам нужен проект «Духовные святыни Казахстана», или. как говорят ученые, «Сакральная география Казахстана».

    У каждого народа, у каждой цивилизации есть святые места, которые носят общенациональный характер, которые известны каждому представителю этого народа.

    Это одно из оснований духовной традиции. Для Казахстана это особенно важно. Мы – огромная по территории страна с богатой духовной историей. Иногда наши размеры играли разную роль в истории. Но никогда в народе не прерывалась связь в этом духовном географическом поясе.

    Однако при этом за всю историю мы не создали единое поле, единую цепочку этих важных с точки зрения культуры и духовного наследия святых мест.

    Вопрос даже не в реставрации памятников, зданий, сооружений.

    Вопрос в том, чтобы увязать в национальном сознании воедино комплекс памятников вокруг Улытау и мавзолея Кожа Ахмета Яссауи, древние памятники Тараза и захоронения Бекет-Ата, древние комплексы восточного Казахстана и сакральные места Семиречья, и многие другие места. Все они образуют каркас нашей национальной идентичности.

    Когда сегодня говорят о воздействии чуждых идеологических влияний, мы не должны забывать, что за ними стоят определенные ценности, определенные культурные символы других народов. А им может противостоять только собственная национальная символика.

    Культурно-географический пояс святынь Казахстана – это и есть такая символическая защита и источник гордости, который незримо несет нас через века.

    Это один из элементов каркаса национальной идентичности, поэтому впервые за тысячелетнюю историю мы должны разработать и осуществить такой проект.

    В течение года Правительству в диалоге с общественностью нужно разработать этот проект и увязать в нем три элемента:

    1. Нужна образовательная подготовка каждого казахстанца по роли и месту этого «Культурно-географического пояса».

    2. Наши СМИ должны серьезно и системно заняться национальными информационными проектами в этой связи.

    3. Внутренний и внешний культурный туризм должен опираться на это символическое наследие народа. По своему культурному значению тот же Туркестан или Алтай имеют не просто национальное или континентальное значение, – это глобальные величины.

    В-пятых, конкурентоспособность в современном мире и конкурентоспособность культур. Огромная часть успеха США в эпоху «холодной войны» – это успехи Голливуда. Если мы хотим быть нацией со своим неповторимым местом на глобальной карте XXI века, то мы должны реализовать еще один проект – «Современная казахстанская культура в глобальном мире».

    Речь идет о том, чтобы мир узнал нас не только по ресурсам нефти и крупным внешнеполитическим инициативам, но и по нашим культурным достижениям.

    О чем должна пойти речь в этом проекте?

    Первое – нужен целевой подход, чтобы отечественная культура зазвучала на шести языках ООН: английском, русском, китайском, испанском, арабском, французском.

    Второе – это должна быть именно современная культура, та, что создана и создается нашими современниками.

    Третье – это должна быть абсолютно современная по форме подачи материала методика. Например, это не просто книги, но весь набор мультимедийного сопровождения.

    Четвертое – должна быть серьезная государственная поддержка. В частности, системная работа Министерства иностранных дел, Министерства культуры и спорта, Министерства информации и коммуникации.

    Пятое – огромная роль всей нашей творческой интеллигенции, в том числе Союза писателей и Академии наук, университетов и общественных организаций.

    Что из нашей современной культуры должно продвигаться в мире?

    Это очень серьезная и трудоемкая работа, которая включает не только отбор лучших произведений национальной культуры, но и презентацию их за рубежом.

    Это и огромная переводческая работа и специальные методы продвижения наших культурных достижений – книг, пьес, скульптур, картин, музыкальных произведений, научных открытий и т. д.

    Все это конструктивная и благородная задача. Полагаю, что 2017 год должен стать решающим: мы должны четко определиться, что хотим показать миру в сфере культуры. А реализовать эту уникальную программу можно за 5–7 лет.

    Впервые за тысячелетнюю историю наша культура зазвучит на всех континентах и на всех главных языках мира.

    В-шестых, я предлагаю направить внимание общества на современность, на историю наших современников. Это можно реализовать в проекте «100 новых лиц Казахстана».

    История Независимости – это всего лишь четверть века. Но каких! Исторический масштаб свершений не вызывает сомнений. Однако часто за рядом цифр и фактов не видно живых человеческих судеб. Разных, ярких, драматических и счастливых.

    Проект «100 новых лиц Казахстана» – это история 100 конкретных людей из разных регионов, разных возрастов и национальностей, которые добились успеха за эти стремительные годы.

    Это должны быть конкретные истории конкретных людей, это облик современного Казахстана. Рядом с нами столько выдающихся современников, которых породила эпоха Независимости. Их рассказ о жизни убедительнее любой статистики. Мы должны сделать их героями нашей телевизионной документалистики. Мы должны сделать их образцом для подражания, для трезвого и объективного взгляда на жизнь.

    Современная медиакультура строится не на «говорящих головах», а на создании подлинных историй жизни. Вот создание таких подлинных историй и должно стать предметом профессиональной работы наших средств массовой коммуникации.

    Этот проект нужно ориентировать на решение трех задач:

    • 1.
      Показать обществу реальное лицо тех, кто своим умом, руками и талантом творит современный Казахстан.
    • 2.
      Создать новую мультимедийную площадку информационной поддержки и популяризации наших выдающихся современников.
    • 3.
      Создать не только общенациональные, но и региональные проекты «100 новых лиц». Мы должны знать тех, кто составляет золотой фонд нации.
    19:23, 12 Апреля 2017

    Объявления

    Конгресс ауқымды энерготехнологиялар саласында, маңызды жетістіктерімен және заманауи энергетикадағы қалыптасқан тенденцияларымен қамтамасыз ететін және тәжірибе алмасатын пікір – талас алаңына айналады. Конгресс Орталық Азиядағы, алыс және жақын шетелдердегі ғалымдардың ғылыми-инженерлік жаңалықтарына тереңдеуде, энергия тиімділігін жоғарылатуда консолидацияның күшейуіне және өндірістегі алғы технологияның дамуына және энергияны сақтауда өзіндік серпіліс береді. Конгресс қатысушыларға өзі атынан қатысып отырған мекеменің әлемдік масштабта, жаңа дипломатиялық және ғылыми-зерттеу тұрғысынан жаңа серіктестер табуға мүмкіндік береді. Толығырақ ақпаратты wsec.kz интернет сілтемесі арқылы алуға болады.

     

    ИНСТИТУТ ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА ИМЕНИ М.О. АУЭЗОВА ОСУЩЕСТВЛЯЕТ ПОДГОТОВКУ НАУЧНЫХ КАДРОВ СОВМЕСТНО С КАЗНУ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ

    Мы предлагаем Вам уникальную возможность получить АКАДЕМИЧЕСКУЮ СТЕПЕНЬ, СОЧЕТАЮЩУЮ В СЕБЕ НАУЧНЫЕ ТРАДИЦИИ И СОВРЕМЕННЫЕ СТАНДАРТЫ ОБРАЗОВАНИЯ, по специальностям Магистратуры и Докторантуры PhD:

    6М021400 – Литературоведение

    6D021400 – Литературоведение,

    включая следующие специализации:

    6М021401 – Современная литература Казахстана

    6М021402 – Текстология

    6М021403 – Фольклористика

    6D021401 – Теория и литературная критика

    6D021402 – Казахский фольклор и древняя литература

    Документы для поступления принимаются Приемной комиссией КазНУ имени аль-Фараби по адресу: проспект аль-Фараби, 71, в период с 20 июня по 29 июля.

    Приглашаем Вас посетить научно-исследовательские институты «Ғылым ордасы», где Вы можете все узнать о нашей работе и о наших специальностях.

    Наш адрес:

    050010, г. Алматы,

    ул. Курмангазы, 29, 2 этаж.

    «Ғылым ордасы» открывает перед Вами свои двери!

    Search