• (727) 272 74 11
  • info@litart.kz

    Новости

    В Республике Азербайджан издана книга «ABAY» на азербайджанском языке (Baki: Mütәrcim, 2017 – 252 s.). Книга подготовлена в Бакинском государственном университете Центром казахского языка, истории и культуры имени Абая под руководством Фатимы Дурсуновой и издана при поддержке TURKPA  (Парламентской ассамблеи тюркоязычных стран) и Посольства Казахстана в Азербайджане.

    В сборник вошли поэмы «Isgәndәr», «Masqud», «Әzim haqqinda nağil», около семидесяти стихотворений и «Әqliүүә» («Ғаклия»). Необходимость издания книги была обусловлена преподаванием творчества великого казахского поэта в рамках курса «Литература тюркских народов» на филологическом факультете и факультете журналистики. Студенты Бакинского государственного университета испытывали трудности с материалом, так как сборник произведений Абая Кунанбаева на азербайджанском языке последний раз был издан в 1970 году. Тогда стихотворения Абая были переведены азербайджанскими поэтами Маммедом Рагимом (автором 11 поэтических сборников, 4 поэм, двух книг для детей), Сулейманом Рустамом (народным поэтом Азербайджана, автором поэтических сборников и пьес), Сабиром Алмазовым, Сабиром Мустафаевым, Атифом Зейнали и другими.

    «С тех пор столько времени прошло, что эта книга практически исчезла из библиотек страны, наряду с этим мы уже 20 лет как перешли на латынь и нынешние студенты просто не могут читать книги на кириллице», – пишет руководитель Центра Фатима Дурсунова. Следует отметить, что в издание 1970 года не вошли «Слова назидания». В новой книге «Abay»перевод «Әqliүүә» («Ғаклия») осуществил известный азербайджанский переводчик Гейдар Орудж.

    Автором предисловия является доктор филологических наук, профессорБакинского государственного университета Панах Халилов – первый исследователь творчества Абая (предисловие взято из издания 1970 года).

    В результате реализации проекта Центра казахского языка, истории и культуры имени АбаяБакинского государственного университета была проведена «транслитерация уже существующих переводов и добавлены переведенные Слова назидания» (Ф.Дурсунова).

    Издание в 2017 году произведений казахского поэта и мыслителя Абая Кунанбаева на азербайджанском языке является значимым событием в истории казахской литературы, так как способствует её распространению и популяризации в соседней дружественной стране.

     

     

       В литературном еженедельнике «Литературен Вестник» (Болгария), выходящем в свет с февраля 1991 года, опубликована на болгарском языке статья заведующей отделом аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства им.М.О. Ауэзова КН МОН РК Светланы Ананьевой «Философские искания и сюрреалистические мотивы».

    Ведущими направлениями мирового литературного процесса автор статьи считает соединение реалистической манеры письма и эксперименты с формой и стилем, эволюцию эмигрантской литературы, лирико-автобиографический характер повествования, визуальный, монтажно-клиповый ряд изображения. Особым явлением становится литература иммигрантов с актуальными темами национальной идентичности и защиты национальных ценностей, военным дискурсом и размышлениями о судьбах беженцев. Авторы переходят границы жанров, пробуют себя в разных областях творчества, пишут стихи и прозу, литературу для взрослых и для детей, увлекаясь восточными традициями использования символики.

    Впервые совместно с Колумбийским университетом (США) и при поддержке Посольства Республики Казахстан в США изданы антологии казахской литературы «The Stories of the Great Steppe / Рассказы Великой Степи» (Сан Диего, 2013) и «Summer Evening, Prairie Night, Land of Golden Wheat. The Outside World in Kazakh Literature / Летний вечер, ночь в прерии, земля золотой пшеницы: зарубежный мир в казахской литературе» (Сан Диего, 2016). Современные казахско-американские литературные связи охватывают широкий спектр и имеют свою историю, что позволяет выявить механизм наследования и смены традиций, накопления художественных ценностей, роль новых художественных переводов и т.д. Этому посвящена коллективная монография «Казахско-американские литературные связи: современное состояние и перспективы», авторами которой являются ведущие научные сотрудники Института, преподаватели вузов Казахстана и США.

    Исследование современного мирового литературного процесса авторами коллективной монографии «Мировой литературный процесс ХХIвека» включает раскрытие его тематического многообразия, основных направлений развития национальных литератур, ведущих дискурсов поэзии и прозы, новых форм художественного выражения личности автора и мира. Авторами разделов монографии отечественными и зарубежными литературоведами мировой литературный процесс анализируется как многоуровневая, многофункциональная литературная система, с возрастающим влиянием медийной литературы. Постреализм, неомифологизм, сохранение национальной идентичности, экзистенциально осмысленная несвобода бытия, мотивы отчуждения и одиночества раскрываются на основе анализа художественных произведений, ставших заметным явлением в словесности.

    Статья С. Ананьевой в переводе на болгарский язык доктора филологических наук Пламена Антова опубликована в 35-ом номере альманаха «Литературен вестник» от 1-7 ноября 2017 года. Современное литературное издание в хорошем полиграфическом оформлении, выполненное в строгом черно-белом дизайне, ставит своей целью раскрытие современных тенденций в литературе, литературоведении и гуманитарных науках. В разные годы главными редакторами издания были Едвин Сугарев, Миглена Николчина, Георги Господинов, Ани Бурова, Амелия Личева.  

     

     

             Новая антология казахской литературы «Адам және табиғат / Человек и природа / Humanandnature», объединяющая на своих страницах поэзию и прозу тридцати отечественных авторов, издана Институтом в рамках грантового финансирования КН МОН РК по проекту «Казахско-американское литературное сотрудничество новейшей эпохи». Ведущие темы произведений – воспевание родной земли, раскрытие внутреннего мира героев, предостережение от экологической катастрофы.

      Антология открывается Предисловием директора Института академика НАН РК У. Калижанова, который обобщает опыт издания совместно с Колумбийским университетом первых антологий на английском языке The Stories of the Great Stepp (2013) и Summer Evening, Prairie Night, Land of Golden Wheat. The Outside World in Kazakh Literature (2016), презентованных в США, Великобритании и Швейцарии. Казахская литература становится все более узнаваемой в мире, благодаря новым переводам на иностранные языки.

             Национальная литература, по мнению профессора Колумбийского университета Р. Абазова, автора Вступительного слова к новому изданию, отражает не только культуру, историю и социальные изменения в стране, но и помогает понимать и объяснять настоящее, представлять будущее. Литература – это окно в богатое культурное наследие.

             Презентация антологии казахской литературы «Адам және табиғат / Человек и природа / Humanandnature» (составители А. Калиаскарова и Е. Султан) состоялась в рамках научных докладов «Компаративная составляющая казахско-американского литературного сотрудничества» и «Русская литература и русский язык в образовательном пространстве Казахстана»заведующей отделом аналитики и внешних литературных связей Института С. Ананьевой наXXVIII Международной научной конференции «Новые парадигмы и новые решения в современной лингвистике» (Санкт-Петербург – Кемерово – Алматы – Бишкек. – Алматы. Научная библиотека «Ғылым ордасы» (26.10.2017) и на Международном «круглом столе» «Проблемы и перспективы развития образования на русском и обучения русскому языку в системах открытого образования» в рамках реализации Федеральной целевой программы «Русский язык» на 2016-2020 годы и Межправительственной Программы ЮНЕСКО «Информация для всех» при поддержке МОН РФ и Генерального консульства РФ в Алматы (Российский комитет Программы ЮНЕСКО «Информация для всех» (Россия), Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (Россия), Казахстанский Русский культурный центр. 15.11.2017). Участникам конференций были выданы сертификаты.

     

     

    2017 жылы 17 қараша күні М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында Ұлы Ортан соғысының ардагері, ақын, сыншы, әдебиеттанушы, филология ғылымдарының кандидаты Сағынғали Сейітовтің туғанына 100 жылдығына арналған дөңгелек стол өтті.

    Іс-шараға Институт қызметкерлерімен қатар Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ оқытушы-профессорлары, С.Сейітовтер отбасы, БАҚ өкілдері және т.б. қатысты.

    Жиында кейінгі ұрпаққа 40-қа жуық кітаптан тұратын мол әдеби, ғылыми мұра қалдырған С.Сейітовтің шығармашылық шежіресі, ақындық таланты мен ғалымдық тұлғасы жайлы баяндамалар оқылды. Осы орайда филол.ғ.д. Н.Б.Ақыш, филол.ғ.д., профессор Ж.Тілепов, филол.ғ.к., доцент С.В.Ананьева, филол.ғ.к., доцент С.С.Қорабай және Ж.Әділханова мазмұнды баяндамалар жасап, Сағынғали Сейітұлының шығармашылық әлемімен кеңінен таныстырды. Көз көрген замандастары мен әріптестері сырлы естеліктерімен бөлісті.

    Дөңгелек стол қорытындылары бойынша алдағы уақытта С.Сейітов жайлы естеліктер жинағын әзірлеп, жарыққа шығару ісін қолға алу мәселесі атап көрсетілді. Саналы ғұмырын халықтың рухани өсіп-өркендеуіне сарп еткен тұлғалы азамат жайлы айтылар естелік-әңгімелердің өскелең ұрпаққа берері мол екені даусыз.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    В Центр казахского языка, истории и культуры имени Абая, открытом в Бакинском государственном университете в 2011 году, переданы сборник «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» (2016) и коллективная монография «Абай Кунанбаев в мировом литературоведении» (2017). Эти научные труды подготовлены в результате реализации в 2015-2017 гг. проекта «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» под научным руководством кандидата филологических наук А.К.Машаковой.

    В подготовке сборника «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» приняла участие доктор филологических наук Ф.А.Агаевапрофессор кафедры литературы тюркских народов Бакинского государственного университета. Её статьей «Сын всего человечества» открывается сборник. Участие в проекте азербайджанского ученого состоялось благодаря договоренности с руководителем Центра Абая БГУ Ф.Дурсуновой во время встречи с ней в 2016 году в Институте литературы и искусства им. М.О.Ауэзова.

    В коллективной монографии «Абай Кунанбаев в мировом литературоведении» в разделах С.В.Ананьевой и А.Т.Калиаскаровой отражены казахско-азербайджанские литературные связи на примере творчества Абая Кунанбаева.

     

     

     

     

    В музее истории Алматы открылась экспозиция Белорусского национального культурного центра

    В зале музея представлены изделия народного промысла, национальная одежда, музыкальные инструменты, посуда, оружие, а также различные книги и журналы. Выставка стала продолжением цикла «Дружба народов», посвященного особенностям культуры и быта разных этносов, проживающих в нашем городе. О своих обычаях и особенностях быта ранее рассказали представители русского, бурятского, осетинского, татарского и других национальных культурных центров.

    – В Алматы проживают представители более 130 этносов. Такое сочетание разных культур делает наш город ярким и разнообразным. В нашем проекте мы представляем по очереди все культурные центры мегаполиса. Настала очередь белорусского. С этим народом нас связывают очень давние и тесные дружеские отношения, – сказал на открытии выставки директор музея Алматы Нурлан Дукенбаев.

    В свою очередь старший советник отделения посольства Беларуси в Алматы Сергей Жартун отметил, что у Казахстана и Беларуси всегда были дружеские отношения, в текущем году сотрудничеству наших стран исполняется 25 лет.

    – В трудные минуты жизни казахский народ всегда приходил на помощь белорусам, предоставляя переселенцам кров, еду, даря тепло и уют. Для многих белорусов, в свое время по разным причинам переселившихся на казахские земли, они стали новой родиной, – говорит представитель посольства. – Сегодня мы, их потомки, рады, что у нас есть возможность, живя в Казахстане, не забывать свою культуру, традиции.

    Как отметила заместитель председателя научно-экспертной группы Ассамблеи народа Казахстана по Алматы Светлана Ананьева, для Беларуси Казахстан является ключевым партнером в Евразийском регионе, надежным союзником в международных отношениях. При этом особый акцент она сделала на связях наших стран в области культуры и науки.

    – Истоки взаимоотношений Казахстана и Беларуси в области культуры уходят корнями в XIX век, когда казахскую степь посетили уроженцы белорусской земли Бронислав Залесский, Адольф Янушкевич, – рассказывает Светлана Ананьева. – Бронислав Залесский, друг Тараса Шевченко по казахской ссылке, вернувшись на родину, создает в 1869 году большой живописный альбом «Жизнь казахских степей». Кроме этого, Жамбылу Жабаеву посвящали свои произведения Янка Купала и Якуб Колас. А на третьем пленуме Союза советских писателей в Минске в 1936 году присутствовал Ильяс Джансугуров. Нельзя забыть и то, что в годы Великой Отечественной войны белорусскую землю обороняли Ади Шарипов, Жубан Молдагалиев, Сагингали Сеитов, в чье творчество, кстати, вошла белорусская тематика. Результатом же углубления научных контактов между Казахстаном и Беларусью стало издание Институтом литературы и искусства имени Мухтара Ауэзова в конце 2016 года коллективной монографии «Мировой литературный процесс ХХI века», которая открывается разделом «Литература Беларуси».

    Торжественное открытие завершилось небольшим концертом. С экспозицией можно ознакомиться в любой день, кроме понедельника, с 9.00 до 20.30.

     

    Елена СОКОЛОВА

    Фото Кайрата КОНУСПАЕВА

     

    Ссылка на сайт газеты Вечерний Алматы: http://vecher.kz/allnews/tu-an-zher/istoki-na-vystavke

     

     

     

    Ахмет Байтурсынов как поэт и модернизатор.

    В этом году исполнилось 145 лет со дня рождения лидера казахского демократического движения начала XX века Ахмета Байтурсынова. Символично, что дом-музей основоположника казахского языкознания и просветителя, с чьим именем связывают возрождение казахского народа, вошел в перечень духовных святынь в рамках проекта «Сакральная география Казахстана».

    Глава государства Нурсултан Назарбаев в статье: «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» отметил, что нынешняя, третья «модернизация не должна, как прежде, высокомерно смотреть на исторический опыт и традиции. Наоборот, она должна сделать лучшие традиции предпосылкой, важным условием успеха модернизации. Без опоры на национально-культурные корни модернизация повиснет в воздухе. Я же хочу, чтобы она твердо стояла на земле. А это значит, что история и национальные традиции должны быть обязательно учтены».

    К числу ценнейших национальных традиций казахстанского прошлого, что должно быть учтено, относится духовное наследие Алашординского движения, участники которого вслед за великим Абаем самоотверженно включились в борьбу за преодоление вековой отсталости казахского народа, развернув гигантскую просветительскую деятельность. Характерны сами заголовки книг вождей «Алашорды»: «Проснись, казах!» (1909). Так назывался сборник стихов Миржакыпа Дулатова. Эта же проблема духовного пробуждения была обозначена в поэтической книге Ахмета Байтурсынова «Комар» (1910): не разбудит ли сие больно кусающееся насекомое своим жужжанием уши казаха от его вековой спячки?!

    Ахмет Байтурсынов выступал ученым-модернизатором на ниве просвещения, автором первого казахского букваря, многих школьных учебников. Его предложение о том, что для казахских учеников начальная школа должна быть пятилетней и что первые три года детей следует обучать только на казахском языке, а остальные два года – на русском, актуально и поныне.

    Ахмет Байтурсынов – автор ряда ценнейших трудов, заложивших основы наук: казахского языковедения и литературоведения. Он же создатель и бессменный редактор газеты «Казах» (1913–1918), глашатая «Алашорды», рупора борцов против гнета царизма. Выражая думы и чаяния своего времени, газета вырастила целое поколение казахов, активных участников национально-освободительного движения.

    В целях духовного возрождения своего народа Ахмет Байтурсынов занялся пропагандой произведений великой русской литературы. Его сборник «Қырық мысал» (1909) представляет собой перевод сорока басен Ивана Крылова. Ахмет Байтурсынов так искусно поработал над переводом, что произведения выдающегося русского баснописца воспринимались казахами словно мудрые наставления акына-степняка. Взять, к примеру, басню «Волк и журавль». Как изложено в оригинале, жадный волк подавился костью и журавль, засунув клюв в его пасть, с трудом вытаскивает кость. Когда последний стал просить за труд, хищник вместо благодарности рычит:

    Ах ты, неблагодарный.

    А это ничего, что ты свой долгий нос

    И с глупой головой из горла цел унес!

    Поди ж приятель, убирайся,

    Да, берегись, впредь ты мне не попадайся.

    Эти строки в переводе на казахский язык стали концовкой-дидактикой, переиначившие последние строки оригинала, вместе с тем выражающие саму суть крыловской басни.

    Окончен сказ про волка и журавль,

    Иной человек по нраву подобен волку.

    Когда беда над ним случится,

    Просит с поклоном, умоляя тебя.

    А выручишь его от беды.

    Нет врага для него похлеще тебя.

    Словно скарб твой сгоревший дотла,

    Милость твоя пропадет понапрасну.

    (Подстрочный перевод)

    Поэзия Ахмета Байтурсынова, пронизанная идеей укрепления национального единства, горячо ратует за избавление от родовых и жузовских распрей, местничества и завистливости, что омрачало жизнь кочевников, приносило немалый ущерб делу духовного прогресса казахского общества. Впрочем, и сам Байтурсынов не раз становился жертвой подобных напастей. В первый раз он попадает в тюрьму по доносу земляка, обвинившего его в антиправительственных проступках. У осведомленного об этом поэта рождаются горестные строки:

    Қинамайды абақтыға жапқаны,

    Қиын емес дарға асқаны, атқаны.

    Маған ауыр осылардың бәрінен

    Өз ауылымның иттері үріп қапқаны.

    Ныне многие этносы Казахстана, в том числе немало русских, владеют государственным языком. Это четверостишье процитировано с целью, чтобы они сами прочувствовали, как умел Байтурсынов точно, образно и оригинально выразить социальные и национальные проблемы своей эпохи. Подстрочный перевод гласит:

    Не мучает меня арест тюремный,

    Не беда, если повесят иль застрелют.

    Но непереносима боль, когда псы родного аула

    Облаивают меня, кусают и рвут.

    С точки зрения того, что Ахмет Байтурсынов неизменно и последовательно выступал выразителем коренных интересов казахского народа, боролся за пробуждение национального самосознания, примирение его различных полюсов, развитие национальной культуры, его можно было бы охарактеризовать как националиста, что на языке казахском обозначается словом «ұлтшыл». За национализм он не раз подвергался репрессиям и царизмом, и вчерашним тоталитаризмом. Заключали в тюремные казематы, отправляли в многолетние ссылки на север России и в конце концов расстреляли в темнице НКВД.

    Национализм национализму рознь. Ахмет Байтурсынов преданно и беззаветно служил своему народу. Его национализм не носил характера вражды к другим нациям и народам. У казахов понятие это обозначается словами «ұлтшылдық» («националист») и «ұлтжандылық» («нациолюб»). Ахмет Байтурсынов четко различал понятия шовинизма и интернационализма. Об этом свидетельствует факт пропаганды видным алашовцем высоких образцов передовой русской культуры:

    Занялся я переводом русских басен. :

    Это все, что постигнуто мною ныне.

    Довольствуйтесь – малым, на нет –суда нет,

    Не обессудьте, друзья и товарищи мои.

    (Подстрочный перевод)

    Или другой пример. На 80-летие видного русского ученого, географа, этнографа, фольклориста и исследователя культуры тюрко-монгольских народов Григория Николаевича Потанина, автора широко известного в Казахстане сборника «Легенды казахов и алтайцев, рассказы и сказки» (1916), статей «В избе последнего казахского принца», А. Байтурсынов шлет специальное поэтическое послание Г.И. Потанину, в котором с восхищением отмечены заслуги юбиляра, исповедывавшего идею равенства и дружбы между народами России. Если бы ныне был поставлен Потанину памятник в Казахстане, скажем, в поселке Ямышевский, близ Павлодара, где он родился, или Зайсане, в Тарбагатайской зоне, где он участвовал в экспедиции Русского географического общества, то петроглифом на нем можно было бы высечь следующие слова названного стихотворения:

    Атақты Сібір ұлы қарт Потанин,

    Ер сүйсе, сендей сүйсін ел-Отанын.

    «Қазақсың, қалмақсың» деп алалау жоқ,

    Отанның тең көресің барша жанын.

    В прозаическом изложении эти слова стихотворения звучат примерно так: «Знаменитый сын Сибири, старец Потанин, пусть любой рыцарь полюбит Родину так, как ты ее любишь. Не услышишь от тебя попреков: «Ты, казах, калмык». Для тебя Родины жители все равны».

    Между прочим, супруга Ахмета Байтурсынова Александра Ивановна была урожденной русской, которую выпускник Оренбургского учительского училища повстречал в 1892 году. Молодой учитель аульной волостной школы и красавица-дочь аманкарагайского лесника полюбили друг друга и сочетались браком в мечети г. Троицка. Там же молодую супругу нарекли мусульманским именем, отчеством и фамилией: Бадрисафа Мухаммедсадыккызы Байтурсын.

    Арабское слово «бадрун» означает «полноликая луна», «чистая, безупречная душа». И это соответствовало ее облику, чистому и благородному. Разговаривала она с людьми от души, крайне вежливо и проникновенно. Одевалась по-мусульмански и научилась читать намаз. Старшие байтурсыновские родственники прозвали ее «Ақ келін» – «Белоликая невестка».

    Поэт-оптимист Ахмет Байтурсынов, несмотря на выпавшие на его долю неимоверно тяжкие испытания, никогда не терял веры в торжество праведного дела. Недаром он, обращаясь в адрес угнетателей и насильников, заклинал:

    Не смыть вам печать позора и ненависти,

    Истории последует суд праведный.

    (Подстрочный перевод)

    Суд тот свершился. С ликвидацией колониализма и разоблачением культа личности. На небосклоне обретшего независимость Казахстана ныне ярким созвездием горят имена славных деятелей «Алашорды».

    Ахмет Байтурсынов уподоблял себя хлеборобу, который пашет, сеет, жнет, добывает зерно.

    Пахарь человечности вышел я в степь,

    Пустыньнную, выцветшую без капли воды.

    Сеял и сажал я семена добра,

    Дабы поднять дух народа-раба.

    (Подстрочный перевод)

    То, что создано хлеборобом гуманизма, поэтом, ученым, живет и служит на благо народа. Как отмечал Мухтар Ауэзов в статье, посвященной пятидесятилетнему юбилею А. Байтурсынова, «...Не забыты слова, сказанные Ахметом Байтурсыновым, не заглохли мелодии его поэзии.

    Вместе с ветрами Сарыарки мелодии эти веют над широкими ее просторами. Мы вновь и вновь повторяем его слова, сказанные лет 10–15 тому назад:

    Из известных Алашских исповедников,

    Не оставлен никто не взвешенным на весах истории.

    (Подстрочный перевод)

    Эти проникновенные слова мы повторяем снова и снова. Когда мы говорим о взвешенных на весах истории людях, испытанных народом, мы имеем в виду в первую очередь дорогое нам имя самого Ахаңа».

    В стихотворении «Госпоже Н.К.» (Назипе Кулжановой) Байтурсынов выражал полную уверенность, что дело, за которое он отдал жизнь, не умрет:

    Закопают прах мой, но не закопать дело мое,

    Не из тех я, кто живет лишь одним днем.

    Если кто-то не поймет меня, не стану горевать,

    Не одним днем жил я, а заботами о будущем.

    (Подстрочный перевод)

    Стержневая идея поэзии Ахмета Байтурсынова: жить не для себя, а для дела народа, ее гражданский и человечный пафос живут и будут жить вечно в сердцах всех поколений казахского народа.


    Шериаздан ЕЛЕУКЕНОВ,
    доктор филологии, профессор,
    лауреат Государственной премии РК

     

    Ссылка на сайт газеты "Вечерний Алматы": http://vecher.kz/incity/dukhovnoe-nasledie-alash-i-sovremennost

     

    Рассказы академика НАН РК, директора Института литературы и  искусства им.М.О.Ауэзова КН МОН РК Уалихана Калижанова «Люлька» и «Длинноухий» переведены на украинский язык писателем, членом Международной литературно-художественной Академии Украины Олегом Гончаренко. Рассказы У. Калижанова «Колиска» и  «Довговухий» размещены на популярных украинских порталах и в интернет-журнале «Порт-Фолио» (Канада).

    Новые переводы стали результатом встречи и знакомства с президентом Международной литературно-художественной Академии Украины Сергеем Дзюба и доктором наук по социальным коммуникациям, профессором Нежинского государственного университета имени Н.В. Гоголя, членом Национального союза писателей Украины, поэтом, переводчиком Татьяной Дзюба, автором научной монографии «Жажда народа и жажда Отечества.  Украинская  публицистика  второй половины  ХIX – первой трети  ХХ  веков: модель национальной идентичности» (2012), книги литературной критики «Талант как мера весомости» (2008), поэтического сборника «Аккомодация во времени» (2000).

    Татьяна Дзюба – лауреат украинских и зарубежных литературных и научных премий, в том числе премии имени Ивана Франко Государственного комитета телевидения и радиовещания Украины за лучшую научную работу 2014 года. Произведения Т. Дзюбы – участницы международных литературных фестивалей Хорватии, Германии, России, Болгарии переведены на многие иностранные языки. Поэтический сборник Т. Дзюбы «Танец Саломеи» издан в серии «Библиотека лауреатов Канадской литературной премии имени Э. Хемингуэя» (2015). Стихотворения из сборника «Танец Саломеи» в переводе Е. Бильченко под рубрикой «Зажигая на небе души»: «Останешься только узором вокзальным…», «Триптих» размещены в блоге «9 муз» (автор – Ирина Анастасиади). 

    Сергей Дзюба широко известен мировому литературному сообществу как поэт, прозаик, литературный критик, журналист, автор пародий, радиопьес и т.д. Переведен автором на русский язык и любим детской читательской аудиторией сказочный роман «Кракатунчик – кленовый бог».

     

     

    Об институте

    Институт литературы и искусства имени М. О. Ауэзова Министерства образования и науки Республики Казахстан был организован в 1934 году как Казахский научно-исследовательский институт национальной культуры. В 1936 году он вошел в состав сектора казахского языка, литературы и народного творчества Казахского филиала Академии наук СССР. С 1941 года этот сектор находился в составе Института истории, языка и литературы. В 1945 году был преобразован в Институт языка и литературы. В мае 1961 года на его базе был организован Институт литературы и искусства Академии наук КазССР, которому в августе того же года было присвоено имя М. О. Ауэзова.

    За время своего существования Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова стал по праву главным научным центром казахского литературоведения, фольклористики и искусствознания. Ученые Института вносят немалый вклад в исследование истории и теории отечественной литературы, культуры и творческого наследия выдающихся представителей искусства.

    Подробнее

    Курс на будущее: духовное возрождение.

    Латын әрпін қолдана бастағаннан кейін ескеруді қажет ететін бірер мәселе бар. Соның бірі – мемлекеттік тілдің ахуалы қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тілімі болғанымен, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Мемлекеттік түсім комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар әзірше тек қана орысша. Банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңді кінәлап, өзіңе ұрсатыны жөніндегі алаңдататын мысалдар баршылық.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпі мемлекеттік тілімізде қолданылатын болса, онда бүкіл мемлкекеттік құжаттар да осы қаріппен жазылуы тиіс емес пе?

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдайтын әдетімізден әлі айнығанымыз жоқ. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін артикуляциялық ерекшеліктеріне байланысты орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынындығы табиғи. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын әлі күнге дейін орысша транскрипциясы бойынша «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллицаға салған жағдайда ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ү», «Ғ», «Қ», «І», «Ә», «Ң», «Ө», «Һ» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол бұрмалаудың теріс ықпалымен кетіп барамыз.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде ана тіліміз әлі де орысшаға тәуелді. Оны мойындауымыз керек.

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы ағылшын және басқа ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе тез меңгеретін болады, сөйтіп ұлтаралық интеграция да күшейе түспек.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Бір сөзбен айтқанда, латын әліпбиіне қайта оралу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Нұрдәулет Ақыш

    Елбасының «Болашаққабағдар: руханижаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көрсетілген тапсырмаларды орындау мақсатында және мақаланың идеялық мазмұнын жан-жақты түсіндіріп, насихаттау үшін Институт директоры У.Қалижановтың бұйрығымен арнайы жұмыс тобы құрылды. Филология ғылымдарының докторы Н.Б. Ақыш жетекшілік ететін жұмыс тобының құрамында А.Қ.Ахетов, Ә.Хамраев, Е.Баят сынды елге танымал азаматтар мен өнертанушы жас ғалым А.Еспенова бар. Жұмыс тобы маусым айынан бастап жоспарлы іс-шараларды өткізуге кірісті.

    Жуырда топ жетекшісі Н.Б.Ақыш Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында болып қайтты. Нұрдәулет Бәбиханұлы Барлыбай аңғарында орналасқан аудандық «Сеңгір тынығу лагерінде» және Маңырақ ауылдық округінде тұрғындармен кездесулер өткізіп, Елбасының бағдарламалық мақаласын жан-жақты талқылауға арналған жиындар өткізді. Тыңдаушы қауым тарапынан қойылған сұрақтар легі кездесулердің салмағын арттырып, мағынасын арттыра түсті. Округ тұрғындарымен болған кездесу халық батыры Дәулетбай батырға және ақын-композитор Әрімжан Жанұзақұлына арналған ескерткіштерді орнату аясында өтті. Екі кездесу де тыңдаушыларды өзінше әсерге бөлеп, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын тереңірек түсінуге ықпал жасағаны сөзсіз.

    Аталған іс-шараларға қатысып, салихалы әңгімелерді ықыласпен тыңдаған жұртшылық өкілдері, соның ішінде Маңырақ округінің әкімі Ә.Қожахметов, кәсіпкер Б.Мықиянов, «Сеңгір тынығу лагерінің» жетекшісі Б.Саябаев өз сөздерінде Елбасының бағдарламалық мақаласында айтылған мәселелерге қашанда қолдау білдіретіндіктерін жеткізіп, Алматыдан арнайы келген ғалым-жазушыға алғыстарын жеткізді.

    ШҚО Тарбағатай ауданындағы «Сеңгір тынығу лагерінде» өткен кездесуге 40 адам, Маңырақ ауылдық округіндегі бас қосуға 60 адам қатысты.

     

     

    Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын талдау

    Нұрдәулет Ақыш

    Латын әліпбиіне көшу туралы пікірталастар

    Осы соңғы айларда қазақ қоғамын серпілткен елеулі оқиғалардың бірі Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы болды. Онда Елбасымыз: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақастан-2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдемдім. Бұл – сол кезде барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз» деп атап айтқан болатын.

    Осыған орай қазақ оқырмандарының назарын аударып отырған шоқтықты пікірталастың бірі – қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясына қатысты. Ұлтымыздың рухани әлемі үшін маңызды болып табылатын осынау өзекті мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ұсыныстар, ой-пікірлер тасқыны үздіксіз орын алуда.

    Күн тәртібінде тұрған осынау өзекті тақырыпты одан әрі дамытып, латын әліпбиіне көшудің тиімді жақтары мен зиянды тұстарын талдап көрсетіп жазылған мақалалар қатары күн сайын толыға түсуде. Олардың арасында назар аударуға татитындарының бірі - Амангелді Айталының «Қазақ тіліне сұраныс жоқ елде латын әліпбиіне сұраныс бола ма?» деп аталатын сараптамасында бірден басын ашып айтатын жағдай – автор мәселені қабырғасынан қоя отырып, қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу мәселесіне күмәнмен қарайды. Оның алдымен үңілетіні – өзіне дейін латынға көшуді қолдап жарық көрген мақалалар мен айтылған ойлардың кемшін тұстары.

    Мысал үшін алғанда, латын әліпбиіне 1928 жылы көшкен түріктердің өздерінің дыбыстық қорындағы кейбір әріптерді әліпби жүйесінде таңбалай алмапты. Мұндай кемшін тұстар әліпбилерін ауыстырған басқа халықтарда да бар көрінеді.

    Автордың айтуынша, осы түріктер араб графикаларына негізделген рухани мұраларын осы күнге дейін пайдалана алмай отыр екен. Біз латын қарпіне көше қалған жағдайда туындайтын проблемалар қатары мынандай болуы мүмкін.

    1)Қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттің осы уақытқа шейін тұтастай дерлік тек кирилл графикасында жазылуы; 2)жаңа әліпби бойынша мұғалімдер дайындау; 3)жекеменшік мекемелердің бұрынғыша кирилл әріптерімен жұмыс істей беруі; 4) латын әліпбиімен шығатын ұлттық баспасөзге деген сұраныстың азайып кетуі; 5) сонымен бірге қазақтардың бұрыннан да кириллицамен оқитын тобы әліпби екіге бөлінгеннен кейін, латын шрифтісімен жазылғандарды мүлде қолға алмай кету ықтыималдылығы және т.б.

    Авторлардың тағы бір қауіптенетіні – орыс және қазақ тілді болып екіге бөлініп кеткен қазақ ұлты енді екі түрлі әліпбиді қолдана бастағанда, ара жіктері тіпті ашылып, бұдан әрі тереңдей түсуі мүмкін екендігі. Сөйтіп айналып келгенде, Амангелді Айталы латын әліпбиіне көшу реформасын асықтырмай, сақтыққа шақыру жағын қолдайды. Түйіндеп айтқанда, бұл кісінің сөзінде де қоғамның ересектер тобына тән болып отырған типтік сақтық себептері бой көрсеткен.

    Латынға қарсы топтағылардың тағы бір уәжі мынандай болып келеді: «...қазақ тілі Құдайдың әрпіне көшсе де, өркендей алмайды... Жалғыз қазақ тілін мемлекеттік тіл қылып, онда да бірнеше жылдан кейін қолдану аясын 100 пайызға жеткізіп барып латынға көшсе болады ғой деп ойлаймын. Ал осы қалпымызбен латынға өтсек, орыстілділерді айтпағанда, қазір қазақша жазып, сөйлеп жүргендердің өзі орысша сөйлеп, қызмет қағаздарын орысша толтырып жаза бастайды...» (Жас алаш, №20, 14-наурыз, 2013 ж.)

    Латын әліпбиіне көшуді табанды түрде қолдайтын мақаланың бірі –Қазыбек Исаның «Шынайы тәуелсіздік латынға өтумен келмек» деп аталатын сипаттағы мақаласы. Қазақ жазуындағы арғы-бергі кезеңдерге шолу жасай келіп, Қазыбек Иса латын жазуына көшуді қиындықтары мен артықшылықтарын өз эмоциясын қоса отырып, талдап өтеді. Оның «Шынайы тәуелсіздік латынмен келмек» ғылыми эссесі оқырмандарды оқыту мақсатында түрлі тақырыпшаларға бөлінген.

    Автордың өзі тақырып етіп алған мәселеге қатысты пікірлері, тұтастай алғанда, айқын, ұстанымдары тиянақты. Сонымен бірге ішінара обьективті тұрғыда алғанда, келісе қоймайтын пайымдаулардың да ұшырасып қалатынын жоққа шығаруға болмас.

    Осы қарбаласқа қатысты өз ойларын Әбдірашит Бәкірұлы тәрізді «Латынға көшу қазақ тілінің мәселесін шешпейді» деп, айқайлап тұрып ашық айтып жатқандардың да уәждерін ғылыми тұрғыдан тиянақты деп айту қиын. «Әйтеуір қарсы бола беру керек» деген пиғылмен айтылып жатқан сияқты. Автор Қ.Исаға қарсы кереғар пікір білдіреді.

    Бір біріне қарама-қарсы айтылған біраз ой-пікірлерді сараптап келгенде, латын қарпіне көшуді қолдаған топтың уәждері басымырақ түсіп жататынын атап айту керек. Оған жоғарыда келтірілген дәлелдер куә. Олардың қандай екендігін тағы да ежіктеп, қайталап жату шарт емес болар.

    Зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда, бүкіл дүниежүзіндегі ғаламтор материалдарының 80 пайызы латын жазуымен жарияланып келе жатыр екен. Ендеше бұл шрифт – дүниежүзілік деңгейде байланыс құралына айналып отырған ғаламтордың арқа сүйейтін негізгі әліпбиі. Демек бұл әріпті пайдалану – дүниежүзілік қауымдастыққа жақындаса түсудің кезекті бір жолы болу әбден ықтимал екен. Пайдаланылатын әріптері бірдей болғандықтан, латын әрпімен сауат ашқан қазақ баласының кейін де сол әріппен жазылған ағылшын тіліндегі мәтіндерді көп қиналмастан оқып кете алатын түсінікті.

    Екіншіден, Қазақстан саяси тәуелсіздік алып, дербес ел атанса да, орыс империясының рухани басқыншылығынан әлі күнге құтыла алмай келе жатқанын жасырудың керегі не? Бұл ықпал әсіресе руханиятқа қызмет жасайтын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы нақты іске асып келеді. Сол құралдардың бір үлкен арнасы – мерзімдік баспасөз тасқыны. Латынға көшу арқылы осы тасқынға аз да болса бөгесін жасау мүмкіндігі бар.

    Ағылшын тілді басылымдардың да ұлттық менталитетімізге келмейтін теріс ықпалы болуын терістеу қиын шығар. Бірақ ол орыс тілі арқылы санамызға сіңіріліп жатқан рухани экстермизмнен қауіпті емес.

    Келесі бір мәселе – «Латын әрпіне бүкіл Қазақстан халқы көше ме жоқ әлде тек қазақ мектептерінде оқитындар ғана ма?» деген сауал. Бұл арада басы ашық жағдай – алдымен тек қазақ тілінде ғана оқитындарды көшіру керек екендігі. Бірақ түптеп келгенде бір елді екі әліпбиге бөлмей, тіліне қарамастан, барлық мектептердің бірыңғай әліпбимен оқуы еліміздің рухани тұтастығын сақтаудан туындайтын қажеттілік.

    Мысал үшін айтқанда, республикамыздағы өзбек, ұйғыр және басқа тілдерде білім беретін мектептерді де. Қазақстандағы өзбектер де этникалық өзбектердің оқитын әріптерін пайдаланса, іргелес екі елдің өзара байланыстары да жеңілдей түпей ме.

    Базбір ойшылдарымыздың қарсы айтатындары – «Егер латынға көшсек, Кеңес дәуірінде жасалған бүкіл әдебиетіміз, қазақ тілінде жазылған тамаша ғылыми еңбектеріміз ұмытылып қалып қояды. Кейінгі ұрпақ оқи алмайды» деген уәж. Қазіргі ғылым мен техника мейлінше дамыған жаңа технологиялар заманында одан күдіктену қаншалықты орынды? Бұл жөнінде жоғарыда аталған мақаласында Қазыбек Иса дәлелді уәж келтірген.

    Тәуір деп танылған дүниелердің барлығы латын қарпіне көшірілетіні даусыз. Сонымен бірге макулатураның жемі болуға дайын тұрған көптеген артық қағаздан тазарып қалатынымызды да ұмытпау керек. Айталық, көркемдігі төмен немесе таза кеңестік рухта өмірге келген жазындыларды оқырмандарың кейінгі буындарына тықпалаудың түк те қажеті болмас.

    Тағы бір көлденең тартылатын ой – «Екі түрлі қаріппен жазып, оқитын жағдайда бір ұлттың өкілдері екіге бөлініп қалады. Қазақ тілді және орыс тілді қазақтар әрқайсысы өздері таңдаған әріптердің тұтқынына айналады» деген қауіп. Осы арада «Кириллицаны пайдаланып келе жатқан орыс тілді қазақтар кириллицамен жазылған қазақ мәтіндерін оқушы ма еді?» деген қарсы сұрақ туындайды. Әрине, бұған дейін олардың қазақшаға мойын бұрып келе жатқандары некен-саяқ. Өйткені орыс тілді қазақтардың патриоттық сезімдері кемшін, қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде жазатындар олар үшін – бар болғаны артта қалған «мәмбеттер» ғана. Ана бір жылы қазақ тілін қорлай сөйлеп, «Мен суахили тілін білмеймін» деп жауап жазған «Қазпошта» АҚ-ның қызметкері сондайлардың біреуі ғана. Әйтпесе іштен тынып, қаптап жүргендері қаншама.

    Бірен-сарандары болмаса, орыстілді қазақтарда ұлттық проблема деген жоқ, олардың көпшілігі өз ұлтын сақтап қалу керек деген мәселеге бас ауырта қоймайды. Өз ұғымдарына салсақ, олар – ұлттың емес, жалпы адамзаттың перзенттері. Әсіреорыстанып, нигилизм жолын біржола түсіп кеткен қандастарымыз өздерін қазақпыз деп атауға да ауыздары да бармайды. Арланады. Өйткені олар – «ұлттық сезімнен жоғары тұрған бүгінгі өркениеттің төл өкілдері». Әрине, өздерінің түсініктері бойынша.

    Жасы үлкендер үшін латынға көшудің шынында да ауырлау соғуы мүмкін ғой, бірақ мектепте, оқу орындарында онсыз да ағылшын тілін немесе басқа бір шет тілін оқитын шәкірттер үшін бұл шаруаның түк те қиындығы жоқ.

    Енді осы арада ескермеуге болмайтын бір жағдай бар. Ол – латынға көшкеннен кейінгі мемлекеттік тілдің ахуалының қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тіл бар, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Салық комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар тек қана орысша, банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңе ұрсады. Тіпті Павлодар қаласында қазақша сөйлегені үшін бір қазақ әйелін супермаркеттен қуып шығыпты.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпін қолданатын тіл – қазақ тілі болса, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған ол тілдің де проблемасы шешіле бастар еді.

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдаймыз. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Кириллицамен жазылатын орыс тілі мұндай сөз ауысу жағдайында өзінше бір сүзгі сынды немес сәулені шағылыстырып барып өткізетін шыны призма іспеттес. Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынын да ескере бермейміз. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын орысшалап «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллица транскрипциясына салып айтқанда, ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ғ», «Қ». «І», «Ә» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол теріс ықпалмен кетіп барамыз.

    Тіпті оны қойып, өзіміз «Кәріс» деп атап жүрген ұлттың шын аты «Хокусарам» екенін де білеміз бе? Тіліміздің ұшына үйіріле кететін – орыс тіліндегі «Кореец» деген сөз. Сөйтіп «Кәріс» сөзі тілімізге орыс тілі арқылы келіпті. Мұндай мысалдарды ары қарай тізе беруге болар еді.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде біздің бүйтіп ана тілімізді де орысшаға тәуелді етуден бас тарта алмай отырғанымыз қалай?

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы жоғарыда айтылған ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе, ұлтаралық интеграция күшейе түспей ме.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Ендеше латынға көшу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Осы арада Ресей империясының өз мүддесі үшін қазақ сияқты аз халыққа жасайтын жан-жақты ықпалына көз жұма қарауға болмайды. Екі ғасырға жуық уақыт бойы қазақ жерін өз мемлекетінің заңды аумағы, отарлаушылыққа дейін де оны мекен етіп келе жатқан қазақтарды өзінің құлақкесті құлы ретінде санап келген империалистік психологияның инерциясы әлі де бәсеңдей қоймаған сыңайлы. Оған сол тараптан да, өз ішімізден де естіліп жататын әртүрлі тегеуірінді айбарлы үндер дәлел. Ресейдің осындай саясатын рақаттана қолдайтындар республика шегінде де баршылық және олардың қол қусырып қарап отырмағанын байқау қиын емес. Қазақтың отаршылдық пиғылдағы сыртқы және ішкі жауларының мақсаты жалғыз-ақ – қалай болған күнде де бұрын табандарының астында келе жатқан халықты одан әрі тұқырта беру, реті келсе, адам ретінде бас көтертпей, мүлде тұншықтырып тастау.

    Егер шынымен тәуелсіздікке ұмтылатын болсақ, қазақ деген ұлтты қалайда сақтап қалу керек болса, онда дербестікке сеп бола алатын ең кішкентай тетіктің өзін пайдалана беру керек. Әрине, ондай экстремизм мен сепаратизмнен аулақ, тек қана өркениет жолымен жүзеге асырылып отыратын тетік болса. Ал латын шрифтерін қолданысқа енгізу сондай тиімді тетіктердің бірі бола алар еді.

    Мәселені шешудің техникалық қиындығы – компьютердің 26 таңбасына қазақ тіліндегі 42 әріпті сыйғызамыз деген әңгіме. Ұсыныстар көп. Даудың біраз бөлігі – компьютерді тілге бағындырамыз ба, тілді компьютерге бағындырамыз ба дегенге саяды? Орынды дау.

    Меніңше, компьютерге бағыну керек. Орыс тіліне ғана тән «Э», «Ю», «Я», «Ц», «Ч», «Щ», «Ф» сияқты әріптерді жазу халықаралық деңгейде қалыптасқан. Ал қазақтың жоғарыдағы төл дыбыстарына сәйкес әріптерді қосарлап жазу арқылы таңбалауға болады. Бастапқыда бұл үрдіс ептеп қиындық туғызуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, көз де, қол да үйренеді. Европалық кей ұлттар бір дыбысты үш таңбамен де беріп жүр ғой. Мәселен, немістің бір дыбысты «scһ» деп үш әріпті қосарлап беруі.

    Компьютерге жаңа таңбалар енгізудің бір қолайсыздығы – латын шрифтілеріне көзі үйренген адамның оларды дұрыс оқи алмауы болса, екіншісі – халықаралық электрондық байланысқа шыққанда, компьютерде жоқ таңбаның ашылмай қалатындығы.

    Латын қарпіне көшуге қарсылардың болатындығын сезіне отырып және ол қарсылардың басында Ресей державасы сияқты бізге бұрын үстемдік жүргізген алып елдің тұрғанын ескере отырып, латын әріптерін пайдалануды қолға алу керек. Мұндай ауқымды іс мәресіне жақындаған сайын, қарсыластардың неше түрлі құйтұрқылыққа баратынын, арандатулар да болатынын алдын ала ескеріп, не нәрсеге де дайын тұрған жөн-ау. Осы науқан барысында орыс тілділер халқымызды, бас көтерер азаматтарымызды әлі талай жамандап, ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсіретіні сөзсіз.

    Бір мәселенің басы ашық. Қазақ өз жерінде жүріп, өз тілінің сақталып қалуы үшін күрескенде, басқа ұлт диаспораларына зиян тигізуді көздемейді, басқа елге барып өз тілінің өктем болуын қаламайды. Кез келген ұлттың өз жерінде өмір сүріп, халық ретінде сақталып қалуын ойлауы атам заманнан келе жатқан табиғи құбылыс. Мысалы, өз жері Ресейде орысша сөйлеп, барлық шаруасын орысша жүргізгені үшін орысты, бүкіл тірлігін өзбек тілінде құрағаны үшін өзбекті, монғолша сөйлеп, бүкіл іс қағаздары монғол тілінде болғаны үшін монғолды және т.б. ешкім де ұлтшыл деп айыптамайды.

    Кавказды мекен еткен халықтардың барлығы да тек өз тілдерінде ғана сөйлейді, жазады, қарым-қатынас жұмыстарын жүргізеді. Солай болуы табиғи құбылыс. Ал қазаққа келгенде... ол байғұс та басқа халықтар секілді өзінің ана тілінде жұмыс істегісі келсе... «Жоқ, болмайды» деп өре түрегелеміз. Алдымен Қазақстандағы орыстарға қысым жасалуда деп байбалам салып шыға келетін – орыс шовинистері, оған ілесе орыс тілді, өздерінің ұлты жоқ қазақтар. Сонда бұл не?

    Демек, өзі теңдес басқа ұлттардан қазақтың айырмашылығы – ұлт ретінде өз жерінде жүріп, құқығының шектелуі. Бұның өзі Қазақстан Конституциясын айтпағанда, бүкіл дүниежүзінің озық ойлы зиялылары ортақ мәмілеге келіп, қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға бердей Декларациясының» ұстанымына да қайшы.

     

     

             М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері: филол.ғ.д., жазушы Ақыш Н., филол.ғ.к., профессор Қорабай С., ғылыми қызметкер Оралбек А. Үмбетәлі Кәрібаев мұражайына барып, ондағы қызметкерлермен кездесіп, елбасының биылғы «Болашаққа бағдар – рухани жаңғыру» атты халыққа жолдауын еркін пікір алмастыру негізінде талқылады. Жолдаудың еліміздің жарқын болашағындағы атқаратын маңызды рөлі мен алар орынын нақты дәлелдермен көрсетіп берді. Бұрынғы өткен дуалы ауыз даналардың дара жолдарынан мысалдар келтіре отырып, дәстүріміздің озығы мен тозығын таразылай келе, халықымызға қажетті сара жолды сараптай білуге шақырды. Жиналысқа Жамбыл аудандық мәдениет және тілдер бөлімінің басшысы Алтынбекова Светлана Амантайқызы, Жамбыл мұражайының директоры Қожашев Мәулен, Сүйінбай мұражайының қызметкері Муширова Қарлығаш Есжанқызы, Үмбетәлі Кәрібаев мұражайының директоры Ысқақов Әуелбек Мұсаханұлы, Шолаққарғалы селолық округінің бас маманы Шошикбаева Кәмшат, Үмбетәлі ауылдық кітапханасының меңгерушісі Әбжәлелова Зағиша, сондай-ақ жиынға Үмбетәлі, Қасымбек, Шолаққарғалы мектептерінің мұғалімдері мен ауыл тұрғындары, басқа да музей қызметкерлері қатысып, жолдаудан алған әсерлерін, көкейтесті сұрақтарын ортаға салып, өзара ой бөлісті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 26 маусымында Алматы қаласындағы Ә.Қастеев мұражай-үйінде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұйымдастыруымен ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «БОЛАШАҚҚА БАҒДАР: РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» атты бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кезекті бас қосу өтті.

    Дөңгелек стол барысында Елбасымыздың «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда, ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» - деген сөзін назарға ала отырып, ұлттық мәдениетті қалыптастыру мен кеңінен насихаттауға байланысты институттың ғылыми қызметкерлері Н.Ақыш, Н.Елесбай, А.Еспенова, мұражай директоры Е.Нұразхан, мұражай ғылыми қызметкері Б.Әди баяндама жасап, осы тақырыптағы өз ойларын ортаға салады.

    Ұлттық руханиятымызды сақтап, дамыту мен оны өскелең ұрпаққа жеткізуде ұлттық мұражайлардың да алатын орны ерекше. Осыған орай Елбасының ұлттық кемелдену, рухани түлеу идеяларын көтерген маңызды мақаласын Ә.Қастеев мұражай-үйінде талқылаудың қоғамдық, мәдени мәні зор болды. Дөңгелек стол барысында ұлттық кодымызды қалыптастырудағы маңызды орын алатын дәстүрлі өнерімізге, тілімізге, мәдениетімізге айрықша назар аударылды. Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын қолөнер тарихының терең тамырларын дөңгелек столға қатысушылар өз пікірлерінде айтып өтті. Дөңгелек стол қорытындылары бойынша М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері Н.Елесбайдың «Туған жер бағдарламасы» атты мақаласы мерзімді баспасөз бетінде жарық көретін болады.

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 9 маусымында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Алматы мемлекеттік электромеханикалық колледжімен бірлесе отырып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кездесу өткізді. Іс-шараға колледждің 100-ге жуық студент жастары мен ұстаздар қауымы белсенді қатысты. Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері – жазушы, филология ғылымының докторы Нұрдәулет Ақыш, филология ғалымдарының докторы Алымжан Хамраев, филология ғалымдарының кандидаты Жолдасбек Мәмбетов бағдарламалық мақаланың тарихи маңызына тоқталып, көтерілген мәселелерді жан-жақты талқылады. Осы тақырыпта қойылған сауалдарға толымды жауаптар берілді, Колледж директоры Бозымбаев Болатжан Дәулетұлы іс-шараның қоғамдық, саяси, мәдени маңызына назар аудара отырып, рухани кемелдену үдерісінің заман талабы екендігін айтып өтті. Жиын қорытындысында қоғамдық сананы жаңғырту аясында колледж бен ғылыми-зерттеу институты арасындағы мәдени байланысты дамыту қажеттігі айтылды.

     

     

    https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

     

    Болашаққа бастайтын тарихи құжат

     

     

     Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шақ­­қа бағдар: руха­ни жаңғыру» атты ма­­қаласы шыққалы бері қоғам өмірінің әр саласында қызу талқылау жүріп жатыр. Бұл мақалада заман мен уақыттың төтесінен қоятын талап­тары мен қиын сұ­рақ­тарына, бүгінгі күн мен келешегімізге ха­лық­тың тағдыры жайлы терең ой жүгірткен, негізгі бағдарымызды айқындау мәселесіндегі басым бағыттар көрсе­тілген. Осы мақа­ланың өзімізді толғандырған тұстарына ойымызды білдіруді жөн көрдік.

     

    Елбасы мақаласында «Мақса­тымыз айқын, бағытымыз белгілі, оләлемдегі ең дамыған 30 ел­дің қа­тарына қосылу», дейді. Лайым, осы бағытымыздан ауыт­­қы­майық. Әлемдік алдыңғы қа­тар­лы қауымдастық жеткен биік ме­желерден көріну үшін тек бай мемлекет болу немесе жер қойнауындағы табиғат ана­­ның сыйы – байлықтарды қазып алып сатып баю арқылы қа­тар­дан көріну аздық етеді. Бұл бір сәттік, бүгінгі күнмен өмір сүру, ұрпақтың келешегіне назар аудармау. Ұрпақ алдындағы парыз, талай сын сағат­тар кү­тіп тұрған еліміздің бола­шағы үшін қоғамды, оның әрбір азаматының санасына сілкініс жасау болашаққа салынатын үлкен капи­тал болмақ. Ол мақсатқа же­ту жо­лындағы басты қозғаушы күш – сананың сергектігі керек. Ұйық­тап жатқан сананы ояту қажет. Осы жолда Елбасы сананың жа­­сай­тын іс-әрекеттен, алдағы бола­тын түбегейлі өзгерістерден ылғи озып жүруі назарда болуы тиістігін баса айтады. Мақалада көтерілген маңызды мәселелер әр кез Елбасының тұрақты назарында болып келсе де, рухани әлемді жаңғыртуға арналған маңызды құжат. Бұған дейін саяси және экономикалық жаңғырулардың тасасында болып келген адам мен қоғамның рухани әлемінің хал-жайы мен болашағы мақалада кеңінен сөз болады. Бұл қазақ қоғамының барлық саласында тоқтаусыз жүріп жатқан жанданыстарды толықтырып қана қоймай, олардың терең өзегі мен алтын арқауына айналды. Иә, кезінде рухани өміріміздің деңгейін көтеруге арналған жақсы жобалар жасалынды. Мә­дениетті қолдау жылы болып белгіленген 2000 жылы өтпелі кезеңнің дауылына шыдас берген, бірақ дең­гейі босап кеткен ұлттық мәдениет саласындағы нысандарды қалпына келтіруге, ұлттың өнері мен мәде­ние­тінің рухани келбетінің ашыла түсуіне сәтті қадамдар жасалды. Ал 2004 жылы бастау ал­ған «Мәдени мұра» бағ­дар­ла­масы аясында Қазақстан аума­­ғындағы тарихи-мәдени ескерт­­­кіштер мен нысандар жаң­ғырып, жаңа заманауи мәдени нысандар дүниеге келді. Ерекше бір белес болған 2013 жылы «Ха­­лық − тарих толқынында» бағдарламасы арқасында алыс-жақын шет елдер мұрағаттары мен мұражайларында сақталған қазақ халқының тарихына ті­келей қатысы бар құжат­тарды жинап, зерттеуге қол жеткіз­дік. Қаншама баға жетпес құнды­лықтарымыз қолымызға тиіп, ғылыми ай­налымға енді. Бұл бұған дейін зерттеуші ғалымдар наза­рынан тасада қалған сан-алуан құн­дылықтармен қауы­шуымызға мүм­кіндік берді. Ел­басының осындай алдын ала дайындықтардан кейін «Енді осы­ның бәрінен де ауқым­ды және іргелі жұ­мыстарды бас­­та­ғалы отырмыз. Мен еліміз мықты, әрі жау­ап­кершілігі жо­­ға­ры Біртұтас Ұлт болу үшін бола­шаққа қалай қа­дам басатынымыз жә­не бұқаралық сананы қалай өзгер­тетініміз туралы көзқа­рас­та­рымды ортаға салуды жөн көр­дім», деген сөзінен бұл мақаланың салмағын және сол тәуелсіздікпен басталған үде­рістің тоқтаусыз, тұрақты даму үстінде болғандығын көреміз. Мақалада Елбасы ширек ға­сырлық дамуымыздың нәти­жесінде жеткен белестерімізді қо­рыта отырып, әрі қарай дамудың, ру­хани дүниеден бастауынан бұл мәселеге түбегейлі көзқараспен келгендікті көреміз. Болашаққа деп құрылатын ұлттық бағыт-бағ­дарымызды жан-жақты, те­рең­нен қарастырады. Арнайы тоқ­талып кеткен сананы жаң­ғыртудың бағыттары біздің бұған дейінгі көзқарастарымызға, жұмыс стилімізге, орындау тетік­теріне елеулі түзетулер мен қосым­ша­лар енгізеді деп білемін. Се­бебі, бәсекеге қабілеттілік, праг­матизм, ұлттық бірегей­лікті сақтау, білім­нің салтанат құруы, Қазақ­станның ре­волюциялық емес, эволю­ция­лық дамуы, Сана­ның ашық­тығы секілді бағыттардан елі мен жерінің көркеюіне белсенді атса­лысатын азаматтар үшін мол мүм­кіндіктер бар. Бәрімізді ауқым­ды жұмыстар күтіп тұр. Тек көзін тауып тың­ғылықты да тия­нақтылықпен қойылған мін­деттерді жүзеге асыру қажет. Ол үшін мемле­кеттік деңгейде жүйелі де сауат­ты ойластырылған жұмыс жос­пары, сол жоспарды жүзеге асырудағы бақылап отыратын ар­найы мекеменің тұрақты жұ­мыс істеуі қажет деп білеміз. Ұлттық рухани құндылықты жасайтын жазушылар, клас­си­ка­лық музыка майталмандары, суретшілер және кино сала­сы­ның қайраткерлері, жалпы өнер саласының шеберлері үшін мақалада назар аударатын тұс­тарын баса көрсетеміз. «Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақ­стандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз. Әлем бізді қара алтынмен немесе сырт­қы саясаттағы ірі бастамалары­мызбен ғана емес, мәдени жетіс­тіктерімізбен де тануы керек», деген Елбасының ойы мен бел­гіленген тапсырмаларының ұлт­тық мәдениетті дамытудағы орны, оны ұлттық бренд ретінде әлемге насихаттау ісіне жаңа серпін алары анық. Мақаладағы нақты тапсыр­маның бірі – ұлттық өнер мен мәдениет саласындағы үздіктерді әлемге таныту. Ол үшін, алдымен төл туындыларды қазақ тілінен жетекші әлем тілдеріне сапалы аудару керек. Өте жақсы бастама. М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер инс­титутында осыдан екі жыл бұрын грузин елінен келген әріп­тесіміздің еліндегі аударма орта­лығының жетістіктері мен іс-тәжірибесінің тиімділігін біліп, бізге де арнайы аударма орталығы қажеттігін айтып жүре­тінбіз. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін арнайы жұмыс топтары құрылып, жұ­мыстар басталып кет­ті деп естідік. Төрт не­гізгі сала бойынша, яғни әде­биет, клас­си­калық музыка, сурет және кино туындылары ішінен үздіктерін таңдап, шет тілдеріне аударылатын болады деп күтілуде. Тек, бұл науқандық жұмыс болып қалмай, тұрақты жұмыс комиссиясының ұзақ жыл­­дарға баратын жүйелі түрде іс­­керлікпен түзілген жұ­мысы болуы керек. Шет тіліне аударылатын көр­­кем туындылар еліміздің да­му кезеңдерін, ұлттық болмы­сымызды ашатын сүйекті туын­дылар болуы заңдылық. Ши­­­рек ғасыр – тәуелсіздік ке­зеңі дүниеге алып келген шы­ғар­малар ішінен үздіктері таң­далынуы керек. Ал қай автор, қандай шығармалар деген мә­селеде бірінші кезекте шынайы көркемдік деңгейі мен сапасына мән беріледі. Бұған дейінгі қазақ драматургиясының шет тіліне ауда­рылу сапасы мен тәжірибесіне назар салсақ, бізде аударма жасау тәжірибесі «қалып­таспаған, жоқ» деген пікір қалыптастыратын өте өзек­ті мәселеге кезігеміз. Ол тіпті орыс тіліне аударуда да драматур­гия тілін, сахнаға қажетті тілдің тамырын дөп басып таба алмай жатуымыз. Өзге тілден қа­зақшаға жақсы аударамыз. Оны кезінде М.Әуезовтің, тағы басқа қаламгерлеріміздің Шекспир, Островский, Чехов секілді әлем, орыс драматургтерінің пьесаларын қазақша сөйлетуінің тамаша үлгілерінен білеміз. Ал өзіміздікін шет тіліне аударуда күні бүгінге дейін орны толмас олқы­лық, «әттеген-айлар» болатын. Кәсіби аудармашы мамандарымыз бар, бірақ жанр ерекшелігін шеберлікпен ашатындай жоғары деңгейде емес. Поэзияның, прозаның өзіне тән көркем тілі, ырғағы болатыны секілді, күрделі жанр драматур­гияны орысша, ағылшынша жа­тық, заманауи үлгіде аударыпты деген жаңалықты армандаумен келе­міз. Саланың сапалы аударма­шыларын дайындау арқылы, көркемдік деңгейі жоғары қазақ автор­ларының шығармалары шет ­ел оқырмандары мен көрермендеріне жете алады. Ауда­рылған шығармалар өзінің түп­нұсқадағы әдеби көркемдік құн­дылығы мен құнарлы тілдік ерек­шелігін, ұлттық болмыс-біті­мін жоғалтпауы керек. Жұмыс тобы мен сарапшылар іріктеп алған үздік шығармалар осы жыл­дың екінші жартысында бүкілхалық­тық талқылауға ұсынылады деп күтілуде. Қазақ оқырмандары әлем­­­дік мәдениеттің мұхитына қосы­­луға лайық деген қазақ авторларының шығармаларына дауыс беру арқылы іріктеп, оны әрі қарай ұлттың болмысын ашатын көркем туынды етіп қалып­тастыруда өзде­рінің белсенділігін танытады деп білемін. Елбасы мақаласында еліміздің жаңа технологияларға, жаңа әлем­дік саяси-экономикалық ахуал­ға негізделген мүлдем жаңа та­­­ри­хи кезеңге аяқ басқанын ай­­­­­та келе, Біртұтас Ұлт болу үшін қандай қасиеттерге ие болып, қандай міндеттерді еңсеру қа­­жеттігі жөнінде кеңінен ой толғаған. Заман талабына сай ке­шегі мен бүгінгіні орнымен бай­­ланыстырып, ұлттың рухани кодына арқа сүйеу керектігі көр­сетіледі. Белгілі жазушы, қоғам қайраткері Алдан Смайыл ағамыздың жа­қын­да «Егемен Қазақстан» газе­тінде жарияланған «Ұлттық дәс­түр − тарих жазған Ата Заң» атты мақаласында «Ұлт­тық код деге­німіз не?» деген сұрақ қоя отырып, «ол – ең алдымен, ана тілі, содан кейін өнер мен мәдениет, салт-дәстүр, ата-баба ұстанған дін. Бұлар жинақтала келіп ұлт­тық мінез бен ұлттық қасиетті қалып­тастырады», дей­­ді. Рухани құндылықтарды қа­лыптастыруда баршамыз үшін қас­терлі салт-дәстүріміз, тіліміз, мәдениетіміз, дінімізді құрметтеп, заманға сай дамыту арқылы қазақтың қазақ екендігін әлемге танытуға болатынын Елбасы мақаласы орнымен, тиянақты етіп көрсетіп берген. Ұлттық құндылықтарымызды сақтау арқылы ана тілімізге құр­мет, ұлттың жаңғыруы, жас­тарымызды дұрыс тәрбиелеу, дінімізді қадірлей білу тәрізді мәселелермен қатар, қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің өзекті тұстарының бәрінде бүгінгі күннің маңызды проблемаларын сөз етеді. Бұл орайда мамандар көршілес елдердің тәжірибесін зерттеудің қажеттілігін алға тарта отырып жұмыс істеу орнымен болмақ. Түрік, әзербайжан, түрікмен, өзбек ағайындардың салған жолындағы жетістіктері мен кемшін тұстарын ескере отырып шешу көп түйінді мәселені жеңілдетпек. Сонымен қатар, жаңа әліпбиге көшпес бұрын қазақ тілінің заңдылықтарын ес­керу, нақты істерді қолға алу, тиімді әдістемелерге мән беру, түркі әлемімен тұтас болудың алғаш­қы қадамын жасау жайына назар аударды. Біртұтас Ұлт болу мәселесі де бізді көптен толғандырып келеді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті сақтауда қазақтың мүддесін бірінші шепке шығаруды тұрақты назарда ұстап, өзгелерге осы идеяны түсіндіріп беруде кемшін тұстарымыз бар. Қазақ халқы негізгі мемлекет құратын халық бола тұрып, әліге дейін ұлт, диаспора, этнос деген әлемдік қауымдастық заң жүзінде мойындаған халық­аралық терминологияны орны­мен қолдана алмай келеміз. Осындай халықаралық кеңістікте қалып­тасқан құқықтық терминдер, заңдар, нормативті құжаттарды халықтың назарын аудара отырып, біз өзімізге тиесілі заңды атау­ларды сауатты түрде дәлелдей оты­­рып, өзгеге жалтақтамай ер­кін қолданысқа енгізуіміз керек. Біртұтас Ұлт болу мәселесі рес­публикада әркім өз орнын, мәртебесін анықтағаннан кейін толыққанды түрде жүзеге аспақ. Заман ұсынған озық ой-идеялармен, алдыңғы қатардағы технологиялармен қарулана отырып, ұлттық тамырдан бойға біт­кен өзіндік келбетімізді ұстап қалуымыз қажет. Бәрін тез қа­был­дауға қабілетті қазақ үшін ұлттық болмысты сақтау жолында адам санасын улайтын, теріс көзқарастағы кейбір ағымдар мен идеологияның таралымын шектеу мәселесі өткір тұр. Осыған орай тарихшы ғалымның қазақ ұлтының хал-жайын вирусқа қарсы қояр қалқаны жоқ интернетке қосылған компьютермен теңегені маған бейнелі әрі нақтылы мысал болып көрінді. Бірақ, бізде бәрі жақ­сы, көршілерімізге қарағанда барлық салада анағұрлым алдамыз деп тоқмейілсу, қазіргі, ертеңгі күнгі қоғам өміріне төне­тін қауіпті сезінбеу, келер ұрпақ алдындағы жауапсыздық та жоқ емес. Оны біз қоғамға қауіп төн­діріп, тіпті ушығып кеткен діни ағымдардың белсенді әре­кетінен, әртүрлі жастағы қоғам мүшелерінің өз-өзіне қол салуынан, өзге елдің ұстанымдарының қазақстандықтардың санасында тұрақты пікір қалыптастыруынан, т.б. мысалдардан көреміз. Бұл келтірілген мысалдар жаһандану дәуірінің барлық қоғамға таңатын көрінісі десек те, Елбасы айтқан рухани құндылықтарымызды жаңғырту арқылы болашаққа бағдарды анықтап, сенімді нық қадам жасауға болады. Басталған екен ұлы көш, жүрісіне сәттілік тілеп, жүзеге асуына бәріміз бір кісідей атсалысайық. Ойымызды қорыта келгенде, Елбасы кез келген жаңғыру­дың ең алдымен, ұлттық болмыс­қа, дәстүрдің замана сынынан сү­рінбей өткен озығына не­гіз­делуін қадап айтты. Бұл өзгерістерге үрке қарап, тек қана өткенді жырлай беруден, жаңаның бәрін қисық деп тауып, кертартпалықтан ада болуды талап етеді. Әлемнің алдың­ғы қатарлы дамыған 30 елінің тобында көрінуге бағыт ұстаған тәуелсіз Қазақ елінің алдына қойған мақсаты айқын. Олай болса, кеңестік дәуірдегі тоқырау кезеңінің үлгісімен сөз қуып, есеп беруге құмар науқаншылдықты емес, нақтылы істермен, қажымас қайрат-күш жігермен бастаған жұмысымыздың нәтижесі үшін жұмыс жасайық. Бәріне уақыт – сыншы, келешек көрсетер десек те, ұлттың рухани жаңғыруы жаңа серпілістің, биік белестерді бағындырудың, асқаралы шың­дарға көтерілудің іргетасы Елбасы Н.Назарбаевтың осы мақаласында көтерген ойларымен, қадап айтқан тапсырмаларымен берік қаланғаны анық. Бұл – Ұлы Дала төсінде сан түрлі қиындықтарды басынан өткізген тәуелсіз Қазақ елі мен халқының санасын оятатын болашаққа бағытталған көш. Бүгінгі заман талап еткен биіктен көріне отырып, болашаққа бастайтын тарихи құжат.

     

    Аманкелді МҰҚАН, өнертанукандидаты, театртанушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр және кино бөлімінің меңгерушісі

    22.05.2017.


    Егемен Қазақстан газетіне сілтеме: https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

    http://www.kazpravda.kz/news/prezident1/vzglyad-v-budushchee-modernizatsiya-obshchestvennogo-soznaniya/

    Взгляд в будущее: Модернизация общественного сознания

    Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев
    ВВЕДЕНИЕ

    Казахстан вступил в новый исторический период.

    В этом году своим Посланием я объявил о начале Третьей модернизации Казахстана.

    Так мы дали старт двум важнейшим процессам обновления – политической реформе и модернизации экономики.

    Цель известна – войти в тридцатку развитых государств мира.

    Оба модернизационных процесса имеют четкие цели и задачи, приоритеты, методы их достижения. Уверен, что все будет сделано в сроки и максимально эффективно. Но этого недостаточно.

    Я убежден: начатые нами масштабные преобразования должны сопровождаться опережающей модернизацией общественного сознания. Она не просто дополнит политическую и экономическую модернизацию - она выступит их сердцевиной.

    Надо отметить, что за годы Независимости нами был принят и реализован ряд крупных программ.

    С 2004 года была реализована программа «Мәдени мұра», направленная на восстановление историко-культурных памятников и объектов на территории Казахстана.

    В 2013 году мы приняли программу «Халық тарих толқынында», позволившую нам системно собрать и изучить документы из ведущих мировых архивов, посвященные истории нашей страны.

    А сегодня мы должны приступить к более масштабной и фундаментальной работе.

    Поэтому я решил поделиться своим видением того, как нам вместе сделать шаг навстречу будущему, изменить общественное сознание, чтобы стать единой Нацией сильных и ответственных людей.

    I. О НАЦИОНАЛЬНОМ СОЗНАНИИ В XXI ВЕКЕ

    На наших глазах мир начинает новый, во многом неясный, исторический цикл. Занять место в передовой группе, сохраняя прежнюю модель сознания и мышления, невозможно. Поэтому важно сконцентрироваться, изменить себя и через адаптацию к меняющимся условиям взять лучшее из того, что несет в себе новая эпоха.

    В чем был, на мой взгляд, главный недостаток западных моделей модернизации XX века применительно к реалиям нашего времени? В том, что они переносили свой уникальный опыт на все народы и цивилизации без учёта их особенностей.

    Даже в значительной степени модернизированные общества содержат в себе коды культуры, истоки которых уходят в прошлое.

    Первое условие модернизации нового типа – это сохранение своей культуры, собственного национального кода. Без этого модернизация превратится в пустой звук.

    Но это не значит консервацию всего в национальном самосознании – и того, что дает нам уверенность в будущем, и того, что ведет нас назад.

    Новая модернизация не должна, как прежде, высокомерно смотреть на исторический опыт и традиции. Наоборот, она должна сделать лучшие традиции предпосылкой, важным условием успеха модернизации.

    Без опоры на национально-культурные корни модернизация повиснет в воздухе. Я же хочу, чтобы она твердо стояла на земле. А это значит, что история и национальные традиции должны быть обязательно учтены.

    Это платформа, соединяющая горизонты прошлого, настоящего и будущего народа.

    Убежден: важнейшая миссия духовной модернизации заключается и в примирении различных полюсов национального сознания.

    Я бы выделил несколько направлений модернизации сознания как общества в целом, так и каждого казахстанца.

    • 1. Конкурентоспособность
    Сегодня не только отдельный человек, но и нация в целом имеет шанс на успех, только развивая свою конкурентоспособность.

    Это означает прежде всего способность нации предложить что-либо выигрышное по цене и качеству на региональных и глобальных рынках. И это не только материальный продукт, но и знания, услуги, интеллектуальные продукты, наконец, качество трудового ресурса.

    Особенность завтрашнего дня в том, что именно конкурентоспособность человека, а не наличие минеральных ресурсов, становится фактором успеха нации.

    Поэтому любому казахстанцу, как и нации в целом, необходимо обладать набором качеств, достойных XXI века. И среди безусловных предпосылок этого выступают такие факторы, как компьютерная грамотность, знание иностранных языков, культурная открытость.

    Поэтому и программа «Цифровой Казахстан», и программа трехъязычия, и программа культурного и конфессионального согласия – это часть подготовки нации (всех казахстанцев) к жизни в XXI веке. Это часть нашей конкурентоспособности.

    • 2. Прагматизм
    Модернизация невозможна без изменения ряда привычек и стереотипов. В нашей истории есть много примеров подлинного прагматизма.

    На протяжении столетий наши предки сохранили уникальный экологически правильный уклад жизни, сохраняя среду обитания, ресурсы земли, очень прагматично и экономно расходуя ее ресурсы.

    И только за несколько лет в середине прошлого века нерациональное использование ресурсов привело к исчезновению Аральского моря, превращению тысяч гектаров плодородных земель в зоны экологического бедствия. И это пример крайне непрагматичного отношения к окружающей среде. Так, прежний национальный прагматизм обратился в расточительность.

    На пути модернизации нам стоит вспомнить навыки предков. Прагматизм означает точное знание своих национальных и личных ресурсов, их экономное расходование, умение планировать свое будущее.

    Прагматизм есть противоположность расточительности, кичливости, жизни напоказ. Культура современного общества – это культура умеренности, культура достатка, а не роскоши, это культура рациональности.

    Умение жить рационально с акцентом на достижение реальных целей, с акцентом на образование, здоровый образ жизни и профессиональный успех – это и есть прагматизм в поведении.

    И это единственно успешная модель в современном мире. Когда же нация и индивид не ориентированы на конкретные практические достижения, тогда и появляются несбыточные, популистские идеологии, ведущие к катастрофе.

    К сожалению, история дает нам немало примеров, когда целые нации, ведомые несбыточными идеологиями, терпели поражение. Мы видели крах трех главных идеологий прошлого века – коммунизма, фашизма и либерализма.

    Век радикальных идеологий прошел. Нужны ясные, понятные и устремленные в будущее установки. Такой установкой может быть ориентация на достижение конкретных целей с расчетом своих возможностей и пределов, как человеком, так и нацией в целом. Реализм и прагматизм – вот лозунг ближайших десятилетий.

    • 3. Сохранение национальной идентичности
    Само понятие духовной модернизации предполагает изменения в национальном сознании. Здесь есть два момента.

    Во-первых, это изменение в рамках национального сознания.

    Во-вторых, это сохранение внутреннего ядра национального «Я» при изменении некоторых его черт.

    В чем опасность господствующих сегодня моделей модернизации? В том, что модернизация рассматривается как переход от национальной модели развития к некой единой, универсальной. Но жизнь неизменно доказывает, что это ошибка! На практике разные регионы и страны выработали свои модели.

    Наши национальные традиции и обычаи, язык и музыка, литература и свадебные обряды, – одним словом, национальный дух, должны вечно оставаться с нами.

    Мудрость Абая, перо Ауэзова, проникновенные строки Джамбула, волшебные звуки Курмангазы, вечный зов аруаха – это только часть нашей духовной культуры.

    Но модернизация состоит и в том, что ряд архаических и не вписывающихся в глобальный мир привычек и пристрастий нужно оставить в прошлом.

    Это касается и такой особенности нашего сознания, как региональное разделение единой нации. Знать и гордиться историей своего края – дело нужное и полезное. Вот только забывать о гораздо большем – о принадлежности к единой и великой нации – нельзя.

    Мы строим меритократическое общество, где каждый должен оцениваться по личному вкладу и по личным профессиональным качествам. Такая система не терпит кумовства. Это форма развития карьеры в отсталых обществах.

    Задача не в том, чтобы заниматься перечислением положительного и отрицательного в накопленном опыте. Задача в том, чтобы понять два непреложных правила.

    Первое. Никакая модернизация не может иметь место без сохранения национальной культуры.

    Второе. Чтобы двигаться вперед, нужно отказаться от тех элементов прошлого, которые не дают развиваться нации.

    • 4. Культ знания
    Стремление к образованию всегда было характерно для нашего народа.

    Многое было сделано за годы Независимости. Мы подготовили десятки тысяч молодых специалистов в лучших университетах мира. Начало, как известно, было положено программой «Болашак» еще в начале 90-х годов прошлого века. Мы создали ряд университетов очень высокого уровня, систему интеллектуальных школ и многое другое.

    Но культ образования должен быть всеобщим. И тому есть жесткая и ясная причина. Технологическая революция ведет к тому, что в ближайшие десятилетия половина существующих профессий исчезнет. Такой скорости изменения профессионального облика экономики не знала ни одна эпоха.

    И мы вступили в эту эпоху. В таких условиях успешно жить сможет только высокообразованный человек, который может относительно легко менять профессию именно благодаря высокому уровню образования.

    Поэтому Казахстан сегодня в числе самых передовых стран мира по доле бюджетных расходов на образование.

    Каждый казахстанец должен понимать, что образование - самый фундаментальный фактор успеха в будущем. В системе приоритетов молодежи образование должно стоять первым номером.

    Если в системе ценностей образованность станет главной ценностью, то нацию ждет успех.

    • 5. Эволюционное, а не революционное развитие Казахстана
    В этом году исполнится 100 лет со дня тех радикальных перемен на огромной части Евразии, что произошли в октябре 1917 года. Весь ХХ век прошел под знаком революционных потрясений.

    Каждый народ извлекает свои уроки из истории. Это его право, и нельзя навязывать другим свою точку зрения. Но также никто не вправе навязывать нам свое субъективное видение истории.

    А уроки ХХ века для нашего народа во многом трагические.

    Во-первых, был сломан естественный путь национального развития и навязаны чуждые формы общественного устройства.

    Во-вторых, нанесен страшный демографический удар по нации. Удар, который сказался на протяжении целого столетия.

    В-третьих, едва не были утрачены казахский язык и культура.

    В-четвертых, территория Казахстана превратилась во многих регионах в территорию экологического бедствия.

    Конечно, в истории не бывает только черного и белого цвета. XX век принес немало позитивного Казахстану.

    Это индустриализация, создание социальной и производственной инфра-структуры, формирование новой интеллигенции.

    Определенная модернизация произошла. Но это была модернизация территории, а не нации.

    Мы должны ясно понимать уроки истории. Эпоха революций не прошла. Они сильно изменились по форме и содержанию. Но вся наша недавняя история говорит прямо и недвусмысленно: только эволюционное развитие дает нации шанс на процветание. В противном случае мы снова попадем в исторический капкан.

    Эволюционное развитие как принцип идеологии должно быть одним из ориентиров и на личностном, индивидуальном уровне для каждого казахстанца.

    Конечно, эволюционное развитие общества как принцип не означает вечной консервации, но важно понять не только уроки истории, но и примеры современности и сигналы будущего.

    Характер революций изменился. Они обретают отчетливую национальную, религиозную, культурную или сепаратистскую окраску. Но в подавляющем большинстве случаев все кончается насилием и экономическим крахом.

    Поэтому серьезное переосмысление того, что происходит в мире, – это часть огромной мировоззренческой, идеологической работы, которую должны провести и общество в целом, и политические партии и движения, и система образования.

    • 6. Открытость сознания
    Многие проблемы возникают из-за того, что большой, глобальный мир стремительно меняется, а массовое сознание остается в «домашних рамках».

    Казалось бы, что доказывать о необходимости массового и форсированного обучения английскому языку, когда по всему миру более миллиарда человек изучают его наряду с родным как язык профессиональной коммуникации?

    Неужели более 400 миллионов граждан Европейского союза не уважают свои родной немецкий, французский, испанский или итальянский или другой язык? Неужели сотни миллионов китайцев, индонезийцев или малайцев просто так изучают английский?

    Это не чье-то субъективное желание, это условие для работы в глобальном мире.

    Но вопрос не только в этой частности. Открытость сознания означает, по крайней мере, три особенности сознания.

    Во-первых, понимание того, что творится в большом мире, что происходит вокруг твоей страны, что происходит в твоей части планеты.

    Во-вторых, открытость сознания – это готовность к переменам, которые несет новый технологический уклад. Он изменит в ближайшие 10 лет огромные пласты нашей жизни – работу, быт, отдых, жилище, способы человеческого общения. Нужно быть готовым к этому.

    В-третьих, способность перенимать чужой опыт, учиться у других. Две великие азиатские державы Япония и Китай – классическое воплощение этих способностей.

    Открытость и восприимчивость к лучшим достижениям, а не заведомое отталкивание всего «не своего» – вот залог успеха и один из показателей открытого сознания.

    Почему столь важно открытое сознание в будущем мире?

    Если казахстанцы будут судить о мире из окон своих домов, то можно и не увидеть, какие бури надвигаются в мире, на материке или в соседних странах. Можно не увидеть леса за деревьями, можно не понять даже внешних пружин, которые заставляют нас иногда серьезно менять подходы.

    II ПОВЕСТКА ДНЯ НА БЛИЖАЙШИЕ ГОДЫ

    Общественное сознание требует не только выработки принципов модернизации, но и конкретных проектов, которые могли бы позволить ответить на вызовы времени без утраты великой силы традиции.

    Я вижу несколько конкретных проектов, которые можно развернуть в ближайшие годы.

    Во-первых, необходимо начать работу для поэтапного перехода казахского языка на латиницу. Мы очень бережно и тактично подошли к этому вопросу. Здесь нужна спокойная поэтапность. И мы готовились к этому с осторожностью все годы Независимости.

    История графики казахского языка имеет глубокие корни.

    В VIVII веках, в ранние средние века, на территории Евразии зародилось и действовало древнетюркское руническое письмо, известное в науке как орхоно-енисейское письмо.

    В VIVII веках возникла древнетюркская письменность – один из древнейших типов буквенного письма человечества.

    С V по XV век тюркский язык был языком межнационального общения на большей части Евразии.

    Например, в Золотой Орде официальные документы и международная переписка велись в основном на тюркском языке.

    Начиная с X по XX век, почти 900 лет, на территории Казахстана применялась арабская графика.

    Отход от рунической письменности, распространение арабского языка и арабской графики начались после принятия ислама.

    7 августа 1929 года Президиумом ЦИК СССР и СНК СССР было принято постановление о введении нового латинизированного алфавита «Единый тюркский алфавит».

    Латинизированный алфавит официально использовался с 1929 по 1940 год, после чего был заменен кириллицей.

    13 ноября 1940 года был принят Закон «О переводе казахской письменности с латинизированной на новый алфавит на основе русской графики».

    Таким образом, история изменения алфавита казахского языка определялась в основном конкретными политическими причинами.

    В декабре 2012 года в своем ежегодном Послании народу Казахстана «Казахстан-2050» я сказал: «Нам необходимо с 2025 года приступить к переводу нашего алфавита на латиницу».

    Это означает, что с этого времени мы должны во всех сферах начать переход на латинский алфавит.

    То есть к 2025 году делопроизводство, периодические издания, учебники и все остальное мы начинаем издавать на латинице.

    А сейчас приступим к подготовке начала перехода на латинский алфавит.

    Переход на латиницу также имеет свою глубокую историческую логику. Это и особенности современной технологической среды, и особенности коммуникаций в современном мире, и особенности научно-образовательного процесса в XXI веке.

    Поэтому 2025 год не за горами, и Правительству нужно иметь четкий график перехода казахского языка на латиницу.

    В наших школах все дети изучают английский язык. Это – латиница. То есть для молодежи не будет проблем.

    Полагаю, что до конца 2017 года необходимо с помощью ученых и широкой общественности принять единый стандартный вариант казахского алфавита в новой графике. С 2018 года начать подготовку кадров для преподавания нового алфавита и подготовку учебников для средней школы.

    В ближайшие 2 года провести необходимую организационную и методическую работу.

    Конечно, в период адаптации определенное время будет работать и кириллица.

    Во-вторых, это проект «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке» по общественным и гуманитарным наукам.

    Суть его состоит в следующем:

    • 1.
      Мы должны создать условия для полноценного образования студентов по истории, политологии, социологии, философии, психологии, культурологии, филологии. Наша гуманитарная интеллигенция должна быть поддержана государством путем восстановления гуманитарных кафедр в вузах страны. Нам нужны не просто инженеры и медики, но и люди, хорошо понимающие современность и будущее.
    • 2.
      Нам нужно перевести в ближайшие годы 100 лучших учебников мира с разных языков по всем направлениям гуманитарного знания на казахский язык и дать возможность нашей молодежи учиться по лучшим мировым образцам. Уже в 2018/2019 учебном году мы должны начать обучать наших студентов по этим учебникам.
    • 3.
      Для этих целей на базе уже существующих переводческих структур нужно создать негосударственное Национальное бюро переводов, которое бы по заказу Правительства начало эту работу уже летом 2017 года.
    Чего мы добьемся этой программой?

    Это прежде всего качественно другой уровень подготовки сотен тысяч наших студентов.

    Далее, это подготовка кадров, адаптированных к глобальной конкуренции в сфере знания.

    Наконец, это те люди, которые и станут главными проводниками принципов модернизации сознания – открытости, прагматизма, конкурентоспособности. Будущее творится в учебных аудиториях.

    Наше социальное и гуманитарное знание долгие годы было законсервировано в рамках одного учения и в рамках одного взгляда на мир. Выход на казахском языке 100 лучших учебников мира даст эффект уже через 5–6 лет. Нужно брать все самое современное и иметь переводы на государственный казахский язык. И это задача государства.

    Правительству необходимо проработать этот вопрос и решить его с учетом переводческих кадров, авторских прав, учебно-методических программ, профессорско-преподавательского состава и т. д.


    В-третьих, патриотизм начинается с любви к своей земле, к своему аулу, городу, региону, с любви к малой родине. Поэтому я предлагаю программу «Туған жер», которая легко перейдет в более широкую установку – «Туған ел».

    «Туған жерін сүйе алмаған сүйе алар ма туған елін или «С чего начинается Родина?» В этих произведениях есть большой смысл.

    Почему малая родина? Человек – существо не только рациональное, но и эмоциональное. Малая родина – это место, где ты родился и вырос, а порой и прожил всю жизнь.

    Там горы, реки, рассказы и мифы об их возникновении, имена людей, оставшихся в памяти народа. Можно продолжить перечисление. Все это важно.

    Особое отношение к родной земле, ее культуре, обычаям, традициям – это важнейшая черта патриотизма. Это основа того культурно-генетического кода, который любую нацию делает нацией, а не собранием индивидов.

    На протяжении столетий наши предки защищали конкретные места и районы, сохранив для нас миллионы квадратных километров благодатной земли. Они сохранили будущее.

    Что означает на практике любовь к малой родине, что означает программа «Туған жер»?

    Первое: необходимо организовать серьезную краеведческую работу в сфере образования, экологии и благоустройства, изучение региональной истории, восстановление культурно-исторических памятников и культурных объектов местного масштаба.

    Например, лучшая форма патриотизма – это изучение истории родного края в средних школах.

    Второе: это содействие бизнесменам, чиновникам, представителям интеллигенции и молодежи, которые переехав в другие регионы страны, хотели бы поддержать свою малую родину. Это нормальное и патриотическое желание, и его нужно поддерживать, а не запрещать.

    Третье: местным властям нужно системно и организованно подойти к программе «Туған жер».

    Нельзя пускать эту работу на самотек, потому что она требует взвешенности и правильности в понимании.

    Мы должны найти разные формы поддержки и социального уважения, которые помогут малой родине, включая механизм спонсорской помощи. Здесь огромное поле для работы.

    Мы можем быстро озеленить наши города, значительно помочь компьютеризации школ, поддержать региональные вузы, художественные фонды местных музеев и галерей и т. д.

    Кратко говоря, программа «Туған жер» станет одним из настоящих оснований нашего общенационального патриотизма.

    От малой родины начинается любовь к большой родине – своей родной стране (к Казахстану).

    В-четвертых, наряду с проектом «Туған жер», который направлен на местные, локальные объекты и поселения, нам необходимо укрепить в сознании народа и другое – общенациональные святыни.

    Нам нужен проект «Духовные святыни Казахстана», или. как говорят ученые, «Сакральная география Казахстана».

    У каждого народа, у каждой цивилизации есть святые места, которые носят общенациональный характер, которые известны каждому представителю этого народа.

    Это одно из оснований духовной традиции. Для Казахстана это особенно важно. Мы – огромная по территории страна с богатой духовной историей. Иногда наши размеры играли разную роль в истории. Но никогда в народе не прерывалась связь в этом духовном географическом поясе.

    Однако при этом за всю историю мы не создали единое поле, единую цепочку этих важных с точки зрения культуры и духовного наследия святых мест.

    Вопрос даже не в реставрации памятников, зданий, сооружений.

    Вопрос в том, чтобы увязать в национальном сознании воедино комплекс памятников вокруг Улытау и мавзолея Кожа Ахмета Яссауи, древние памятники Тараза и захоронения Бекет-Ата, древние комплексы восточного Казахстана и сакральные места Семиречья, и многие другие места. Все они образуют каркас нашей национальной идентичности.

    Когда сегодня говорят о воздействии чуждых идеологических влияний, мы не должны забывать, что за ними стоят определенные ценности, определенные культурные символы других народов. А им может противостоять только собственная национальная символика.

    Культурно-географический пояс святынь Казахстана – это и есть такая символическая защита и источник гордости, который незримо несет нас через века.

    Это один из элементов каркаса национальной идентичности, поэтому впервые за тысячелетнюю историю мы должны разработать и осуществить такой проект.

    В течение года Правительству в диалоге с общественностью нужно разработать этот проект и увязать в нем три элемента:

    1. Нужна образовательная подготовка каждого казахстанца по роли и месту этого «Культурно-географического пояса».

    2. Наши СМИ должны серьезно и системно заняться национальными информационными проектами в этой связи.

    3. Внутренний и внешний культурный туризм должен опираться на это символическое наследие народа. По своему культурному значению тот же Туркестан или Алтай имеют не просто национальное или континентальное значение, – это глобальные величины.

    В-пятых, конкурентоспособность в современном мире и конкурентоспособность культур. Огромная часть успеха США в эпоху «холодной войны» – это успехи Голливуда. Если мы хотим быть нацией со своим неповторимым местом на глобальной карте XXI века, то мы должны реализовать еще один проект – «Современная казахстанская культура в глобальном мире».

    Речь идет о том, чтобы мир узнал нас не только по ресурсам нефти и крупным внешнеполитическим инициативам, но и по нашим культурным достижениям.

    О чем должна пойти речь в этом проекте?

    Первое – нужен целевой подход, чтобы отечественная культура зазвучала на шести языках ООН: английском, русском, китайском, испанском, арабском, французском.

    Второе – это должна быть именно современная культура, та, что создана и создается нашими современниками.

    Третье – это должна быть абсолютно современная по форме подачи материала методика. Например, это не просто книги, но весь набор мультимедийного сопровождения.

    Четвертое – должна быть серьезная государственная поддержка. В частности, системная работа Министерства иностранных дел, Министерства культуры и спорта, Министерства информации и коммуникации.

    Пятое – огромная роль всей нашей творческой интеллигенции, в том числе Союза писателей и Академии наук, университетов и общественных организаций.

    Что из нашей современной культуры должно продвигаться в мире?

    Это очень серьезная и трудоемкая работа, которая включает не только отбор лучших произведений национальной культуры, но и презентацию их за рубежом.

    Это и огромная переводческая работа и специальные методы продвижения наших культурных достижений – книг, пьес, скульптур, картин, музыкальных произведений, научных открытий и т. д.

    Все это конструктивная и благородная задача. Полагаю, что 2017 год должен стать решающим: мы должны четко определиться, что хотим показать миру в сфере культуры. А реализовать эту уникальную программу можно за 5–7 лет.

    Впервые за тысячелетнюю историю наша культура зазвучит на всех континентах и на всех главных языках мира.

    В-шестых, я предлагаю направить внимание общества на современность, на историю наших современников. Это можно реализовать в проекте «100 новых лиц Казахстана».

    История Независимости – это всего лишь четверть века. Но каких! Исторический масштаб свершений не вызывает сомнений. Однако часто за рядом цифр и фактов не видно живых человеческих судеб. Разных, ярких, драматических и счастливых.

    Проект «100 новых лиц Казахстана» – это история 100 конкретных людей из разных регионов, разных возрастов и национальностей, которые добились успеха за эти стремительные годы.

    Это должны быть конкретные истории конкретных людей, это облик современного Казахстана. Рядом с нами столько выдающихся современников, которых породила эпоха Независимости. Их рассказ о жизни убедительнее любой статистики. Мы должны сделать их героями нашей телевизионной документалистики. Мы должны сделать их образцом для подражания, для трезвого и объективного взгляда на жизнь.

    Современная медиакультура строится не на «говорящих головах», а на создании подлинных историй жизни. Вот создание таких подлинных историй и должно стать предметом профессиональной работы наших средств массовой коммуникации.

    Этот проект нужно ориентировать на решение трех задач:

    • 1.
      Показать обществу реальное лицо тех, кто своим умом, руками и талантом творит современный Казахстан.
    • 2.
      Создать новую мультимедийную площадку информационной поддержки и популяризации наших выдающихся современников.
    • 3.
      Создать не только общенациональные, но и региональные проекты «100 новых лиц». Мы должны знать тех, кто составляет золотой фонд нации.
    19:23, 12 Апреля 2017

    Объявления

    АҚПАРАТТЫҚ ХАТ

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты 2017 жылы 21 желтоқсанда Р.Бердібаев атындағы «Өркениет» Халық университетінің аясында «СЕРІК ҚИРАБАЕВ: 27-НІҢ ЖҰЛДЫЗДАРЫ» атты ашық дәріс өткізеді.

    АШЫҚ ДӘРІС:

    1. Әдебиеттанушы ғалым, ҚР ҰҒА академигі, филология ғылым докторы, профессор, Серік Қирабаевтың 90 жылдық мерейтойына

    2. Әдебиеттанушы ғалым, ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымының докторы, профессор, Қазақстанның Халық жазушысы Зейнолла Қабдоловтың 90 жылдығына

    3.Әдебиеттанушы ғалым, филология ғылым докторы, профессор,ҚР еңбек сіңірген қайраткері Нығмет Ғабдуллинның 90 жылдығына

    4.Әдеби сыншы, ҚР еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Халықаралық Академияның жоғарғы мектебінің академигі,ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішевтің 90 жылдығына

    5.Ғалым-сыншы. Филология ғылымдарының докторы.ҚР ҰҒА корр.-мүшесі, ҚР еңбек сіңірген ғылым қайраткері Рахманқұл Бердібаевтің 90 жылдығына АРНАЛАДЫ.

    Рухани жаңғыру аясында ұйымдастырылған іс-шара барысында академик С.С.Қирабаевтың өз замандастары туралы естелік ойлары, отандық әдебиеттану тарихының бел-белестері жайлы ғылыми пайымдары тыңдалады. Сондай-ақ У.Қалижанов, Ш.Елеукенов, Ж.Дәдебаев, Д.Ысқақұлы, Б.Әбдіғазиұлы сынды академик, профессорлар сөз сөйлеп, әріптес, ғалым-ұстаздар жайлы өз ойларымен бөлісетін болады.

    Өтетін орны: «М.О.Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының мәжіліс залы

    Уақыты: сағат 11:00.

     

    Конгресс ауқымды энерготехнологиялар саласында, маңызды жетістіктерімен және заманауи энергетикадағы қалыптасқан тенденцияларымен қамтамасыз ететін және тәжірибе алмасатын пікір – талас алаңына айналады. Конгресс Орталық Азиядағы, алыс және жақын шетелдердегі ғалымдардың ғылыми-инженерлік жаңалықтарына тереңдеуде, энергия тиімділігін жоғарылатуда консолидацияның күшейуіне және өндірістегі алғы технологияның дамуына және энергияны сақтауда өзіндік серпіліс береді. Конгресс қатысушыларға өзі атынан қатысып отырған мекеменің әлемдік масштабта, жаңа дипломатиялық және ғылыми-зерттеу тұрғысынан жаңа серіктестер табуға мүмкіндік береді. Толығырақ ақпаратты wsec.kz интернет сілтемесі арқылы алуға болады.

     

    ИНСТИТУТ ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА ИМЕНИ М.О. АУЭЗОВА ОСУЩЕСТВЛЯЕТ ПОДГОТОВКУ НАУЧНЫХ КАДРОВ СОВМЕСТНО С КАЗНУ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ

    Мы предлагаем Вам уникальную возможность получить АКАДЕМИЧЕСКУЮ СТЕПЕНЬ, СОЧЕТАЮЩУЮ В СЕБЕ НАУЧНЫЕ ТРАДИЦИИ И СОВРЕМЕННЫЕ СТАНДАРТЫ ОБРАЗОВАНИЯ, по специальностям Магистратуры и Докторантуры PhD:

    6М021400 – Литературоведение

    6D021400 – Литературоведение,

    включая следующие специализации:

    6М021401 – Современная литература Казахстана

    6М021402 – Текстология

    6М021403 – Фольклористика

    6D021401 – Теория и литературная критика

    6D021402 – Казахский фольклор и древняя литература

    Документы для поступления принимаются Приемной комиссией КазНУ имени аль-Фараби по адресу: проспект аль-Фараби, 71, в период с 20 июня по 29 июля.

    Приглашаем Вас посетить научно-исследовательские институты «Ғылым ордасы», где Вы можете все узнать о нашей работе и о наших специальностях.

    Наш адрес:

    050010, г. Алматы,

    ул. Курмангазы, 29, 2 этаж.

    «Ғылым ордасы» открывает перед Вами свои двери!

    Search