• (727) 272 74 11
  • info@litart.kz

    Новости

    6 декабря 2018 года в Институте литературы и искусства имени М.О.Ауэзова КН МОН РК состоялась встреча с академиком Теймуром Керимли, директором Института рукописей имени Мухаммеда Физули Национальной Академии наук Азербайджана.

    Лауреат Государственной премии Азербайджанской Республики Т. Керимли рассказал о научной деятельности Института рукописей имени М. Физули, ответил на вопросы сотрудников Института литературы и искусства имени М.О.Ауэзова.

    Ведущие ученые Института литературы и искусства имени М.О.Ауэзова рассказали о таких научных направлениях Института, как научное описание рукописей, составление электронного каталога рукописных и изданных текстов фольклора, хранение и реставрация рукописей, выявление и пополнение рукописного фонда. Кроме того, было уделено внимание сотрудничеству с азербайджанскими коллегами, которое проявляется в совместной подготовке научных трудов. В изданной в 2011 году коллективной монографии «Новейшая зарубежная литература» раздел о современной азербайджанской литературе подготовлен Тельманом Джафаровым – доктором филологических наук, профессором Бакинского славянского университета. В 2016 году в подготовке сборника «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» приняла участие Фируза Агаева доктор филологических наук, профессор кафедры литературы тюркских народов Бакинского государственного университета.

    Справка: в настоящее время Институт рукописей имени Мухаммеда Физули НАН Азербайджана является одним из крупнейших рукописных хранилищ мира. Институт располагает богатой и уникальной коллекцией рукописей по всем областям средневековой науки на азербайджанском, турецком, арабском, фарси и других языках. В 2009 году была начата работа по записи на цифровые носители рукописей и архивных материалов. В результате был создан банк данных на азербайджанском, английском и арабском языках, в котором дана информация о более чем 4000 рукописей и начата запись на цифровые носители личных архивов.

     

     

    2018 год проходил под знаком 125-летия выдающегося казахского поэта Магжана Жумабаева.
     

    Помнит мир поэта

    В честь юбилея одной из ярких звезд казахской поэзии начала ХХ века Международная организация тюркской культуры ­(ТЮРКСОЙ) объявила 2018 год Годом Магжана Жумабаева. Торжественные мероприя­тия прошли в разных странах. Так, в Париже в штаб-квартире ­ЮНЕСКО на меж­дународной встрече литераторов, общественных дея­телей и ученых звучали стихи этого пылкого патриота и изыс­канного лирика. В Турции и Казахстане, отмечая юбилей основателя новой казахской литературы, состоялся ряд научно-практических конференций в ведущих университетах. В столице Азербайджана под эгидой ТЮРКСОЙ презентовали два поэтических сборника Магжана, изданных на казахском и азербайджанском языках.

    В Алматы на вечере памяти, организованном Домом дружбы, КазНАИ им. Т. Жургенова и Домом-музеем Ахмета Байтурсынова, был презентован документальный фильм «Смерть поэта» и представлена книжная выставка «Планета по имени Магжан». Заведующая отделом Института литературы и искусства им. М. Ауэзова Светлана Ананьева, говоря о творчестве Жумабаева, напомнила, что его первый поэтический сборник «Шолпан» увидел свет в Казани в 1912 году, когда поэту было всего 19 лет. Ученые института недавно вернулись из Санкт-Петербурга, где работали в Российской национальной библиотеке и обнаружили там этот первый сборник. И привезли в Алматы его сканкопию.

    – А за три года до выхода сборника «Шолпан», в 1909-м, в Санкт-Петербурге издали сборник произведений Абая, – продолжила Светлана Ананьева. – Нетрудно понять, как писал академик Рымгали Нургали, как высоко поднялась слава молодого поэта, чьи стихотворения публиковались в одно время с великим Абаем. Ахмет Байтурсынов, осознавая высокохудожественное значение творчества Магжана, в своей книге «Литературоведение» от 1926 года использовал многочисленные примеры из произведений молодого поэта, объясняя природу и структуру казахского стиха.

    Трепетным прикосновением к драматической гибели и жизни Магжана Жумабаева, где до сих пор есть неизвестные страницы, можно назвать новый документальный фильм «Смерть поэта». Режиссер и автор идеи фильма Инна Рудакова говорит, что они попытались найти новые грани и параллели в судьбе поэта.

    – Существует растиражированная история, что Магжан не был расстрелян в 1938 году, а якобы погиб позже в лагерях под Магаданом, – говорила режиссер. – В фильме рассказывается о специальной поездке архивис­тов Петропавловской области в Магадан. Но они так и не нашли никаких документальных подтверждений. После известного ХХ съезда КПСС, где состоялось осуждение культа личности и косвенно идеологического наследия Сталина, Хрущев тем не менее дал негласное указание не сообщать родственникам реп­рессированных об их гибели и местах захоронений. Поэтому можно допустить, что многие документы попросту уничтожили, в том числе, возможно, материалы, касающиеся Жумабаева. К сожалению, многие тайны, наверное, так и останутся тайнами…

    Талантлив во всем

    Один из пламенных поэтов казахского народа родился в 1893 году в живописном местечке Сасыкколь на севере Казахстана, близ Петропавловска. Сегодня этот район носит его имя – Жумабаевский. Здесь же находится единственный в стране музей Магжана, где хранятся его личные вещи, документы, фотографии. Счастливые, полные романтики детские годы прошли в окружении многочис­ленных братьев и сестер, рядом с любимой матерью Гульсум.

    Состоятельный отец обучал сына грамоте на арабском, персидском, турецком и русском языках. Начальное образование Магжан получил в Кызылжаре в медресе муллы Хасена, затем продолжил учебу в уфимском медресе у лучшего преподавателя – известного татарского писателя Галимжана Ибрагимова. Уже тогда юноша писал стихи. А после выхода своего первого сборника «Шолпан» Магжан поехал в Омск поступать в учительскую семинарию.

    В те годы ни один поэтичес­кий вечер не проходил без чтения его стихов. Современники Магжана понимали, что в поэзию пришел большой талант. Он отличался смелыми суждениями. Говорили, что в силу своего редкого дарования он опережал саму эпоху. Тогда же Магжан познакомился со многими одаренными людьми, некоторые из них стали членами и руководителями партии «Алаш». Сам он, возвратившись в родные края в 1917-м, тоже вступил в партию.

    В творчестве Магжана нет революционных призывов, тем не менее он оказался в числе первых казахских интеллигентов, кого арестовали и заключили в тюрьму в 1919 году. После установления советской власти Магжан смог открыть в Омске и Петропавловске первые курсы казахских учителей и стал их директором.

    Талантливого молодого человека, обладавшего помимо большого поэтического дара еще глубокими знаниями математики, музыки, изобразительного искусства, не могли не заметить. Его кандидатуру предложили в комиссию по составлению казахского учебника по педагогике. И он справился с этим сложным заданием, прекрасно изложив требования и правила сложной науки. Стал автором фундаментального научного труда «Педагогика», который издали в 1922-м в Оренбурге и который востребован до сих пор.

    В том же году Жумабаева приг­ласили в Ташкент преподавать в Казахско-Кыргызском институте просвещения. Он активно публиковал в газете «Ақ жол», журналах «Сан» и «Шолпан» свои стихотворения и поэмы, а также ряд исследовательских работ по творчеству Ақан сері, жырау Базара, Абубакира Диваева, Бернияза Кулеева. В 20-е годы выходит следующий сборник произведений Магжана, куда вошли поэмы «Батыр Баян», «Кобыз Койлыбая», «Қорқыт».

    По приглашению народного комиссара просвещения Луначарского в 1923-м он уехал в Москву преподавать восточные языки в Коммунистичес­ком университете трудящихся Востока. Предполагают, что поэт воспользовался так кстати прозвучавшим предложением, чтобы избежать преследований на родине. В Москве Магжан Жумабаев принимал активное участие в работе Восточного издательства, где выпускал книги на тюркских языках. Одновременно поступил в Высший литературно-художественный институт, которым руководил поэт Валерий Брюсов, высоко отзывавшийся о поэтической одаренности Магжана.

    Удивительно, но во время учебы и преподавательской деятельности Магжан успевал переводить на казахский язык Максима Горького, Александра Блока, стихи и поэмы зарубежных поэтов, доработал ранее им же переведенные произведения Михаила Лермонтова, Дмитрия Мережковского, Константина Бальмонта и многих других именитых литераторов.

    Любовь и смерть

    Завершив учебу, поэт возвратился на родину. Но всего через два года, в 1929-м, по ложному обвинению его заключили в тюрьму, затем отправили в лагеря Архангельской области и Карелии. В 1934-м поэт из лагеря написал письмо Максиму Горькому и Екатерине Пешковой. Письмо адресатам отвезла его верная спутница, легендарная Злиха, делившая все тяготы, находясь рядом с мужем долгие годы его лагерной жизни. Она сохранила для нас, потомков, часть рукописей поэта. Злиха умерла в 1989 году, дождавшись реабилитации Магжана и успев подержать в руках новый однотомник его избранных произведений.

    Итак, Злиха отвезла письмо. Но лишь спустя два года, в 1936-м, благодаря усилиям Максима Горького и Екатерины Пешковой Магжан смог покинуть Свирьский лагерь политзаключенных, чтобы совсем скоро на новой волне репрессий быть расстрелянным 19 марта 1938-го. От репрессий пострадали и его братья – Муслим, Кахарман, Мухамеджан. Говорят, что издававшаяся в Свирлаге газета выходила под девизом, который был словно горькой насмешкой над заключенными: «Труд в СССР – дело чести, дело славы, дело доблести и геройства».

    О трагической судьбе казахского поэта ярко и убедительно повествует спектакль из репертуара Государственного респуб­ликанского академического корейского театра музыкальной комедии «Любовь женщины».

    Начинается он появлением на сцене жены опального поэта – Злихи. Пол усеян листками, исписанными рукой Магжана. Злиха то лихорадочно ищет что-то среди них, то любовно разглаживает попавшиеся в руки страницы, вчитываясь в родные слова. Словно голос любимого мужа вновь читает ей эмоционально насыщенные поэтические строки. В комнате неожиданно появляется длинноволосая девушка в белом. Кто она? Может, внутреннее «я» или совесть, которая заставляет Злиху прокручивать в голове последние часы перед расставанием с мужем? И она вспоминает пронзительную сцену, когда Магжан уговаривает ради ее же спасения развестись с ним. Перед арестом они вдвоем танцуют последний танец под музыку, слышимую только им...

    Автор пьесы писатель-драматург Жумагуль Солтиева ­описала смутные годы репрессий, когда беда могла возникнуть неожиданно, а доносчиком мог стать друг. Злиха, с доверием относившаяся к добродушному соседу, с ужасом узнает, что он, оказывается, доносил на них. А следователь, который вел дело опального поэта, рискуя жизнью, пришел предупредить о грозящей опасности. «У вас всего одна ночь, чтобы сбежать от ареста, – кричал он Магжану. – Завтра будет поздно!». Но поэт отказался бежать.

    Верная Злиха собирала стихи мужа буквально по строчкам, прятала рукописи в подушках, матрацах, на чердаке. И таким образом смогла сохранить его наследие. Спектакль стал достойной данью памяти всем, кто безвинно пострадал в годы реп­рессий. Словно предчувствуя трагическую судьбу, Магжан еще в молодости написал: «Ты приди ко мне, убаюкай; ⁄ Убаюкай, смерть, убаюкай...».

    После долгих лет мытарств и унижений, истязаний и пыток Жумабаева заставили написать нелепое «покаянное» письмо: «Желая искупить свою вину перед Советской властью, чистосердечно заявляю, что предъяв­ленные мне обвинения в том, что я, Джумабаев, занимался на протяжении нескольких лет шпионской деятельностью в пользу одного из иностранных государств, подтверждаю. Шпионажем в пользу Японии я, Джумабаев, начал заниматься с 1919 г. и продолжал эту работу до 1929 г., т. е. до дня моего ареста и отправки в лагеря. По отбытию туда и возвращения в Казахстан в 1936 г. я возобновил свою шпионскую работу в пользу названного государства».

    Мучительные семь лет каторжной жизни поэта стали его духовной смертью. Он перестал творить не по своей воле. Вот как об этом он сам свидетельствовал: «Находясь в лагерях Соловецких и Свирьских в течение семи лет, у меня примерно с 1931 года появилось полное безразличие к своему прошлому...»

    Слово, устремленное в будущее

    …Жумабаеву едва исполнилось 30 лет, когда в издательстве Ташкента опубликовали его сборник «Стихотворения Магжана», который имеет теперь важное историческое значение. В них нет хвалебных слов о Ленине и партии. В них воспевалась любовь. Талантливого поэта окружали завистники. Неудивительно, что его оппоненты призывали сжечь такие стихи, как буржуазный хлам.

    Более полувека стихи Магжана находились под запретом. Мы, его потомки, только в конце ХХ века узнали, что в казахской литературе творил огромного масштаба поэт. Жумабаева реабилитировали в 1960-м, но даже после этого его стихи не стали доступны широкому читателю.

    Только с обретением Казах­станом независимости начались исследования творческого наследия поэта, его произведения переводились на другие языки. Сегодня исследователи утверждают, что поэтическое мировоззрение и творчество Магжана гораздо шире на­циональных рамок.

    На книжной выставке, организованной Национальной библиотекой РК, представили среди других и книгу «Пророк. Стихи и поэмы». Она открывается словами Мухтара Ауэзова. Характеризуя творчество Магжана, в 1927 году он писал: «Из казахских поэтов и писателей, конечно, люблю Абая. С самого детства все мое существо и мое бытование как бы пропитаны творчеством Абая... После него люблю Магжана. Люблю его европейское естество и блеск поэ­тической мысли. Рожденный в среде казахских поэтов аульного уклада жизни, он своим внеземным обаянием и своим умом достиг высот европейской культуры, храма мировой поэзии. Магжан – великий поэт мировой культуры. Его поэтическая индивидуальность настолько велика и уникальна, что она перерастает рамки своей эпохи. Из числа нынешних поэтов и писателей только поэтическое слово Магжана устремлено в будущее и достойно останется в памяти грядущих поколений. Я не уверен и очень сомневаюсь в том, что каждый из нас, кроме него, останется в литературе».

    Словно предугадывая эти строки, Магжан писал:

    Слышишь, судьба,

    не хочу подаяний!

    Полною мерой отмерь мне

    страданий,

    Жги на огне, в три

    погибели гни!

    Если народ разбужу я стихами,

    Горе отступит, и жаркое

    пламя

    Высушит слезы, к чему мне они!

    Автор:
    Раушан Шулембаева
    11:21, 7 Декабря 2018
     Ссылка на газету Казахстанская правда: https://www.kazpravda.kz/articles/view/planeta-po-imeni-magzhan
     
     

    "Трудолюбие и стремление к совершенству". Известного драматурга Баккожу Мукая вспоминают в Алматы сегодня

    В Алматы проходят творческие мероприятия, посвященные 70-летию казахского писателя, драматурга, лауреата Государственной премии Республики Казахстан Баккожи Мукая. Друзья и родные, а также соратники писателя рассказали о его жизни и творчестве, передает корреспондент Tengrinews.kz.

    26 ноября в Институте литературы и искусства имени Мухтара Ауэзова при содействии РГП "Ғылым ордасы" прошла научно-практическая конференция. В ее работе принимали участие известные казахстанские писатели, драматурги, литературоведы, публицисты, ученые и друзья Баккожи Мукая. Участники конференции провели анализ его литературных произведений и вспомнили интересные моменты из его жизни. "Баккожа Мукай - крупная личность среди казахских писателей. Я с ним учился в университете, был знаком с 1966 года. Вместе служили в армии в Самарканде. Были друзьями до последних его дней. Вместе начинали путь в журналистике. Он начинал карьеру в районной газете и вскоре поднялся на более высокий уровень. Баккожа был разносторонней личностью: кроме журналистики, он освоил драматургию и писал художественные книги, которые нашли своих читателей и признание", - поделился доктор филологических наук, академик Национальной академии Уалихан Калижанов.

    По его словам, Баккожу Мукая отличали невероятное трудолюбие и стремление к совершенству. "Например, свой роман "Өмірзая" ("Бренный мир") он переписывал трижды! В итоге за это произведение он получил государственную премию. В своих творениях он поднимал глобальные вопросы общества, жизни человека, истории. Он переживал за свой народ. Чувство сопереживания в нем было всегда. Помню, в трудное время он спас журнал "Парасат" от закрытия. Когда у издания были большие финансовые проблемы, а государство не выделяло средства, Баккожа смог найти спонсоров, и хотя тираж журнала сократился, но он продолжил выходить и сыграл значимую роль в культурной жизни страны", - отмечает Уалихан Калижанов.

    На конференции также обсуждались книги Баккожи Мукая. Его роман "Өмірзая", по мнению ученых, стоит в одном ряду с произведениями Мухтара Ауэзова, Ильяса Есенберлина, в которых показана борьба казахского народа за свободу.

    "К сожалению, книга, хоть и вышла в далеком 1998 году, на другие языки не была переведена. В нашей стране есть люди, которые не имеют возможности читать на казахском, но у них есть чувство патриотизма, и они неустанно трудились на пути к независимости страны. Поэтому хочется, чтобы произведение перевели хотя бы на русский язык. Отец писал этот роман с 1988 по 1998 год. За это время он разговаривал с политзаключенными в тюрьмах и психбольницах. В то сложное время люди, которые высказывались за будущее нашего народа, попадали в такие трагические ситуации. Разговоры с этими людьми помогли ему правдиво отразить в своей книге тот период в истории. Он также инкогнито встречался с людьми, которые работали в органах, узнавал о деталях каждой ситуации. Это были трудные 80-е годы, еще был Советский Союз. То, о чем он собирался писать в те годы, даже произносить было опасно. Но он трудился над своей книгой. И было время, когда он не работал и посвящал все свое время написанию этой книги.

    После декабрьских событий 1986 года был период, когда преследовали людей, которые поднимали национальный вопрос. И однажды сотрудники КГБ нашли слово "Алаш" в произведении моего отца. Ему предъявляли обвинение в затрагивании старой идеологии, и его произведения не допускались к печати. Отец сильно переживал из-за этого. Думаю, это событие и сподвигнуло его на написание романа "Өмірзая". Но вскоре Союз распался, и времена изменились. К счастью, наша страна обрела независимость и построила правильную государственную политику", - рассказывает сын писателя Ерлан Мукай.

    Как известно, Баккожа Сейдинович был не только видным писателем, но еще и известным драматургом. Его пьесы были поставлены в более чем 20 странах мира и переведены на 20 языков.

    "Хоть и прошло 10 лет как его не стало, зрители не отдалились от его произведений, связь со зрителями не исчезла. Даже те пьесы, которые были поставлены в 80-х, не потеряли актуальность и в настоящее время. Он внес вклад в формирование репертуаров казахского театра. Одно из самых важных его качеств - профессиональная честность. Всего он добился не талантом, а трудолюбием. Для творчества ему не нужные были комфортные условия. Так было с юношеских лет. Например, когда мы учились на первом курсе, я пришел к нему в гости. А он сидел за заваленным бумагами столом в углу комнаты, где размещались 6 человек, и работал над произведениями. Он всегда тщательно изучал тему, прежде чем написать произведение. Когда писал "Жалгыз жаяу" (Одинокий путник), два года путешествовал по стране", - вспоминает лауреат государственной премии Республики Казахстан Нурлан Оразалин.

    Кроме конференции, запланирован и ряд других мероприятий. 27 ноября в 18.30 часов в Государственном академическом театре имени Ауэзова пройдет торжественный театральный вечер, посвященный 70-летнему юбилею известного писателя и драматурга. Вечер продолжится спектаклем "Кавалеры", поставленным по пьесе Баккожи Мукая.

    В январе этого года вечер памяти казахстанского драматурга, лауреата Государственной премии Баккожи Мукая прошел в Национальной академической библиотеке в Астане.

    Баккожа Мукай родился 31 января 1948 года в селе Нарынкол Райымбекского района Алматинской области. В 1971 году он окончил КазГУ, нынешний Казахский национальный университет имени аль-Фараби. Трудовой путь он начал в 1965 году в Кегенской районной газете "Коммунизм нуры" и в Нарынколской районной газете "Советтік шекара". С 1970 по 1988 год работал в журналах "Білім жане енбек", "Жулдыз", в аппарате Союза писателей Казахстана. В 1990 году возглавил областное общество "Қазақ тілі". Был членом Национальной комиссии Республики Казахстан по делам ЮНЕСКО. С 1995 года и до конца своей жизни работал главным редактором общественно-политического журнала "Парасат".

    Баккожа Мукай - автор романов "Одинокий путник" и "Омирзая", а также прозаических книг "Когда идет дождь", "Течение жизни", "Песня лебедя", "Беспокойное лето", "Бренная жизнь", "Ночь предопределения", "Первая любовь", "Семь ветров", "Сказочное завтра". Его произведения переведены на таджикский, кыргызский, белорусский, якутский, татарский, башкирский, русский, узбекский, каракалпакский, туркменский, корейский языки.

    На русском языке выходили в свет его книги "Водоворот" (1984), "Белая птица" (1988), "Можжевеловый куст" (2008). Его пьесы "Водоворот", "Прощай моя сказка", "Кавалеры", "За чужую жизнь", "Роза", "Бренный мир", "Конец света", "Ночь пресыщения" и другие были поставлены во многих театрах Казахстана и за рубежом.

    Писатель также перевел на казахский язык ряд произведений зарубежных авторов. За пьесу "Прощай, моя сказка" и прозаическую книгу "Песня лебедя" Баккожа Мукай был удостоен звания лауреата премии Ленинского комсомола (1982 год) и литературной премии имени Т. Абдимимынова (1995 год). В 2000 году за роман "Бренный мир" ("Омирзая") писателю была присуждена Государственная премия Республики Казахстан. Награжден орденом "Курмет", медалью "Ерен енбегі ушін".


    Подробнее: https://tengrinews.kz/books/trudolyubie-stremlenie-sovershenstvu-izvestnogo-dramaturga-358438/

     

    Также можете по ссылке посмотреть

    https://24.kz/kz/zha-aly-tar/zha-aly-tar-toptamasy/item/280283-26-qarasha-2018-zhyl-21-00-zha-aly-tar-toptamasy

     

    https://24.kz/kz/zha-aly-tar/o-am/item/280269-almatyda-lt-m-ddesin-surettegen-shy-armalar-zhina-y-zhary-k-rdi

     

    https://24.kz/ru/news/culture/item/280271-bakkozha-mukaj-pisal-svoj-roman-brennaya-zhizn-v-techenie-10-let

     

     

    Полный текст статьи Президента РК Нурсултана Назарбаева "Семь граней Великой степи" публикует ​Kazpravda.kz.

     

    Пространство – мера всех вещй, время – мера всех событий. Когда смыкаются горизонты пространства и времени, начинается национальная история. И это не просто красивый афоризм.

    В самом деле, если задуматься об истории немецкого, итальянского или индийского народов, то вполне справедливо возникает вопрос о соотношении территории и великих достижений этих народов в ходе тысячелетней истории. Конечно, Древний Рим и современная Италия – это не одно и то же, но итальянцы заслуженно гордятся своими корнями. Древние готы и современные немцы также не являются одним и тем же народом, но все они – часть огромного исторического наследия Германии. Древняя Индия с ее богатой полиэтничной культурой и современный индийский народ закономерно рассматриваются как одна уникальная цивилизация, продолжающая свое развитие в непрерывном потоке истории.

    И это правильный подход, позволяющий понять свои истоки, да и всю национальную историю во всей глубине и сложности.

    История Казахстана также должна быть понята с высоты современной науки, а не по ее отдельным фрагментам. И для этого есть убедительные аргументы.

    Во-первых, большинство протогосударственных объединений, о вкладе которых пойдет ниже речь, образовались на территории Казахстана, став одним из элементов этногенеза казахской нации.

    Во-вторых, те выдающиеся культурные достижения, о которых пойдет разговор, не были привнесены в степь, а в большинстве случаев родились именно на нашей земле и лишь затем распространились на Запад и Восток, Север и Юг.

    В-третьих, исторические находки последних десятилетий отчетливо подтверждают неразрывную связь наших предков с самыми передовыми технологическими новациями своего времени и позволяют по-новому взглянуть на место Великой степи в глобальной истории.

    Наконец, названия некоторых казахских племен и родов на многие сотни лет старше этнонима «қазақ», что, бесспорно, свидетельствует о совершенно ином горизонте национальной истории, нежели предполагалось ранее.

    Европоцентристская точка зрения не позволяла увидеть того реального факта, что саки, гунны, прототюркские этнические группы были частью этногенеза нашей нации.

    К тому же принципиально важно отметить, что речь идет об истории Казахстана, которая является общей для многих этносов, проживающих на нашей территории длительное время. Это наша общая история, вклад в которую внесли многие выдающиеся деятели разной этнической принадлежности.

    Сегодня нам необходим позитивный взгляд на собственную историю. Однако он не должен сводиться лишь к избирательному и конъюнктурному освещению того или иного исторического события. Черное – неразлучный спутник белого. Вместе они образуют неповторимую цветовую гамму жизни как отдельного человека, так и целых народов. В нашей истории было немало драматических моментов и трагедий, смертоносных войн и конфликтов, социально опасных экспериментов и политических катаклизмов. Мы не вправе забывать о них. Необходимо осознать и принять свою историю во всей ее многогранности и многомерности.

    Вопрос не в том, чтобы показать свое величие за счет принижения роли других народов. Главное, спокойно и объективно понять нашу роль в глобальной истории, опираясь на строгие научные факты.

    Итак, семь граней Великой степи.

    * * *

    I. Пространство и время национальной истории.

    Наша земля, без преувеличения, стала местом, откуда происходят многие предметы материальной культуры. Многое из того, без чего просто немыслима жизнь современного общества – было в свое время изобретено в наших краях. В своем развитии насельники степей открыли миру множество технических новшеств, стали родоначальниками изобретений, которые до сих пор используются во всех частях света. Летописи хранят немало известных фактов, когда предки казахов не раз кардинально меняли ход политической и экономической истории на обширных пространствах Евразии.

    1. Всадническая культура

    Всем известно, что Великая степь подарила миру коневодство и всадническую культуру.

    Впервые одомашнивание лошади человеком произошло на территории современного Казахстана, о чем свидетельствуют раскопки поселения «Ботай» на севере страны.

    Одомашнивание лошади дало нашим предкам немыслимое на тот период превосходство, а в планетарном масштабе произвело крупнейшую революцию в хозяйстве и военном деле.

    Вместе с тем одомашнивание лошади положило начало культуре всадничества. Всадник на коне, вооруженный луком, пикой либо саблей, стал своеобразным символом эпохи, когда на авансцену истории выходят могущественные империи, созданные кочевыми народами.

    Изображение конного знаменосца – наиболее узнаваемая эмблема героической эпохи и особый «культурный код» кочевого мира, формирование которого связано с зарождением всадничества.

    Мощность автомобильных двигателей до сих пор измеряют в лошадиных силах. И эта давняя традиция – символическая дань той величайшей эпохе, когда на планете господствовал всадник.

    Мы не должны забывать о том, что вплоть до XIX века человечество пользовалось плодами этой великой технологической революции, пришедшей в мир с древней казахской земли.

    В древнюю эпоху Степной цивилизации уходят истоки базовых компонентов современной одежды. Всадническая культура породила и оптимальное облачение для всадника-воина. Стремясь к удобству и практичности во время верховой езды, наши предки впервые разделили одеяние на верхнюю и нижнюю части. Так они изобрели первые прообразы штанов.

    Это дало всадникам свободу действий при верховой езде и ведении боя верхом. Степняки шили штаны из кожи, войлока, пеньки, шерсти и льна. За прошедшие тысячи лет этот вид одежды принципиально не изменился. Древние штаны, найденные при раскопках, имеют такую же форму, как и современные.

    Также известно, что сегодня все разновидности сапог являются «преемниками» мягкой обуви с голенищем и каблуком, которые кочевники использовали для верховой езды.

    Стремясь улучшить управление лошадью во время езды, степняки изобрели высокое седло и стремена. Новшества позволили всаднику уверенно сидеть на коне и даже при быстром движении эффективнее использовать свое оружие – лук, копье, саблю.

    Наши предки довели до совершенства стрельбу из лука на скаку – это изменило и конструкцию оружия: он стал композитным-сложносоставным, более удобным и убойным, а стрелы получили оперение и металлический наконечник, пробивающий доспехи.

    Другим технологическим новшеством, привнесенным тюркскими племенами, обитавшими на территории Казахстана, стало изобретение сабли, отличительной чертой которой стал прямой или изогнутый клинок с отклоненной в сторону лезвия рукоятью. Данное оружие стало наиболее важным и распространенным в арсенале наступательного вооружения.

    Наши предки первыми создали из пластин защитную броню для коня и всадника. Это привело к появлению тяжеловооруженной конницы – важнейшей военной новации евразийских кочевников. Ее эволюция в период с I тыс. до н. э. – до I в. н. э. повлияла на создание особого рода войск – тяжелой кавалерии, обеспечившей на долгое время небывалое военное превосходство степнякам вплоть до изобретения и массового применения огнестрельного оружия.

    2. Древняя металлургия Великой степи

    Изобретение способов получения металлов открыло новую историческую эпоху и навсегда изменило ход развития человечества. Казахская земля, богатая многообразными металлическими рудами, также стала одним из первых центров появления металлургии. Еще в глубокой древности на землях Центрального, Северного и Восточного Казахстана возникли очаги горнорудного производства и выплавки бронзы, меди, свинца, железа, серебра и золота, изготовления листового железа.

    Наши предки постоянно развивали производство новых, более прочных металлов, что открывало им возможности для ускоренного технологического прогресса. Об этом говорят найденные при раскопках печи для выплавки металла, украшения, предметы быта и оружие ранних эпох. Это свидетельствует о высоком технологическом развитии степных цивилизаций, существовавших на нашей земле в далекой древности.

    3. Звериный стиль

    Наши предки жили в полной гармонии с окружающим миром и считали себя неотделимой частью природы. Этот ключевой принцип бытия сформировал мировоззрение и ценности народов Великой степи. Древние жители Казахстана обладали высокоразвитой культурой – имели свою письменность и мифологию.

    Наиболее ярким элементом их наследия, отражением художественного своеобразия и богатства духовного содержания является «искусство звериного стиля». Использование образов животных в быту было символом взаимосвязи человека и природы, указывало на духовные ориентиры степняков.

    Они предпочитали изображения хищников, в основном семейства кошачьих. Наверное, совсем не случайно одним из символов суверенного Казахстана стал снежный барс – редкий и благородный представитель местной фауны.

    При этом звериный стиль отражает и высочайшие производственные навыки наших предков – хорошо известны художественная резьба, техника работы с металлами: плавки и литья меди и бронзы, методы сложного изготовления листового золота.

    В целом феномен «звериного стиля» является одной из высочайших вершин в мировом искусстве.

    4. Золотой человек

    Сенсационным для мировой науки открытием, позволившим по-новому взглянуть на наши истоки, стал найденный в Казахстане в 1969 году в Иссыке «Золотой человек», именуемый в кругах ученых-искусствоведов «казахстанским Тутанхамоном».

    Воин поведал нам о многом. Наши предки создавали художественные творения высочайшего уровня, до сих пор поражающие воображение. Искусное золотое обличие воина указывает на уверенное владение древними мастерами техникой обработки золота. Оно также открыло богатую мифологию, отражающую силу и эстетику Степной цивилизации.

    Так степняки возвеличивали личность вождя, возводили его в ранг солнцеподобного божества. Роскошное убранство погребения познакомило и с интеллектуальными традициями предков. На одной из серебряных чаш, найденных около воина, были обнаружены нацарапанные знаки – следы самой древней письменности, когда-либо найденной в Центральной Азии.

    5. Колыбель тюркского мира

    Большое значение для истории казахов и других народов Евразии имеет Алтай. Испокон веков эти величественные горы не просто украшали земли Казахстана, но и являлись колыбелью тюрков. Именно здесь в середине I тыс. н. э. зародился тюркский мир, и наступила новая веха в жизни Великой степи.

    История и география сформировали особую модель преемственности тюркских государств, великих степных империй. На протяжении многих веков они последовательно сменяли друг друга, оставив свой значительный след в экономическом, политическом и культурном ландшафте средневекового Казахстана.

    Освоив пространство в широких географических границах, тюрки сумели создать симбиоз кочевой и оседлой цивилизаций, что привело к расцвету средневековых городов, которые стали центрами искусства, науки и мировой торговли. К примеру, средневековый Отырар дал человечеству одного из величайших умов мировой цивилизации Абу Насра аль-Фараби, в Туркестане жил и творил один из великих духовных лидеров тюркских народов Кожа Ахмет Яссауи.

    6. Великий шелковый путь

    Уникальное географическое расположение Казахстана – в самом центре Евразийского материка – с древнейших времен способствовало возникновению транзитных «коридоров» между различными странами и цивилизациями. Начиная с рубежа нашей эры, эти сухопутные маршруты трансформировались в систему Великого шелкового пути – трансконтинентальную сеть торговых и культурных связей между Востоком и Западом, Севером и Югом Большой Евразии.

    Он стал устойчивой платформой для становления и развития глобального взаимообмена товарами и интеллектуального сотрудничества между народами.

    Ключевыми посредниками важнейшей торговой магистрали древности и средневековья, обеспечивающими безупречную организацию и безопасность транспортных артерий, стали насельники Великой степи. Степной пояс соединил китайскую, индийскую, персидскую, средиземноморскую, ближневосточную и славянскую цивилизации.

    С момента своего возникновения карта Великого шелкового пути в большей степени располагалась в пределах тюркских империй. Именно во времена господства тюрков в Центральной Евразии Великий шелковый путь достиг наивысшего расцвета и способствовал экономическому процветанию и культурному подъему в международном масштабе.

    7. Казахстан – родина яблок и тюльпанов

    Научно доказано, что предгорья Алатау являются «исторической родиной» яблок и тюльпанов. Именно отсюда эти скромные, но значимые для всего мира растения постепенно расселились по всем странам. И сейчас Казахстан является хранителем прародительницы всех яблонь Земли – яблони Сиверса. Именно она подарила миру один из наиболее распространенных фруктов современности. Яблоки, которые мы знаем, это генетические разновидности плодов нашего вида яблони. По древним маршрутам Шелкового пути от предгорий Заилийского Алатау на территории Казахстана оно попало в Средиземноморье и потом распространилось по всему свету. И как символ этой долгой истории популярного плода, один из красивейших городов на юге нашей страны носит название «Алматы».

    Собственно, здесь у нас, в Чу-Илийских горах, до сих пор можно встретить в первобытном виде жемчужины казахстанской флоры – тюльпаны Регеля. Эти прекрасные растения появились на нашей земле в полосе пустынь и предгорий Тянь-Шаня. Из казахской земли эти скромные, но необычные цветы постепенно расселились по всему свету, покорив своей красотой сердца многих народов.

    Сегодня в мире существует более 3 тысяч сортов культурных тюльпанов, и большая их часть – «потомки» наших местных цветов. В Казахстане насчитывается 35 видов тюльпанов.

    * * *

    II. Модернизация исторического сознания

    Все эти вопросы требуют серьезного осмысления. Они касаются фундаментальных основ нашего мировоззрения, прошлого, настоящего и будущего народа.

    Полагаю, что нам можно будет начать эту работу с нескольких крупных проектов.

    1. Архив-2025

    За годы Независимости проведена большая работа по изучению прошлого нашего народа – успешно реализована программа «Мәдени мұра», которая позволила восстановить забытые фрагменты исторической хроники. Однако многие документальные свидетельства о жизни предков и их уникальной цивилизации до сих пор не введены в научный оборот и ждут своего часа в многочисленных архивах по всему миру.

    Поэтому я считаю, что нам необходимо создать семилетнюю программу «Архив-2025»,
    в которую вошли бы серьезные фундаментальные исследования всех отечественных и зарубежных архивов, начиная с античности и кончая современностью.

    В рамках его реализации нужно сфокусировать поисково-исследовательскую работу специальных групп историков, архивистов, культурологов на системном и долгосрочном взаимодействии с отечественными и крупнейшими зарубежными архивами. 

    Эта важная во всех отношениях деятельность не должна превратиться в «академический туризм» за государственный счет. Необходимо не только кропотливо собирать архивные данные, но и активно конвертировать их в цифровой формат, делая доступными для всех заинтересованных экспертов и широкой общественности. 

    Воспитание чувства гордости за свою историю, воспитание патриотизма должны начинаться со школьной скамьи. Поэтому важно создать историко-археологическое движение при школах и краеведческих музеях во всех регионах страны. Приобщенность к национальной истории формирует чувство единства своих истоков у всех казахстанцев.

    2. Великие имена Великой степи

    Известно, что исторический процесс в массовом сознании носит преимущественно персонифицированный характер. Многие народы заслуженно гордятся именами великих предков, ставших своеобразными послами своих стран.

    Например, такие всемирно известные личности давно ушедших эпох, как Тутанхамон, Конфуций, Александр Македонский, Шекспир, Гете, Пушкин и Джордж Вашингтон, являются сегодня бесценным символическим капиталом для «своих государств», способствуя их эффективному продвижению на международной арене.

    Великая степь также породила целую плеяду выдающихся деятелей. Среди них такие масштабные фигуры, как аль-Фараби и Яссауи, Кюль-Тегин и Бейбарс, Тауке и Абылай, Кенесары и Абай и многие другие.

    Поэтому нам следует, во-первых, создать учебно-образовательный Парк-энциклопедию «Великие имена Великой степи», в котором под открытым небом будут представлены скульптурные памятники в честь наших знаменитых исторических деятелей и их достижений.

    Во-вторых, путем организации целевого государственного заказа необходимо инициировать формирование актуальной галереи образов великих мыслителей, поэтов и правителей прошлого в современной литературе, музыке, театре и изобразительном искусстве. 

    Помимо классических форматов здесь также важно задействовать и креативный потенциал альтернативного молодежного искусства. К этой работе можно привлекать не только отечественных, но и зарубежных мастеров и творческие коллективы.

    В-третьих, необходимо систематизировать и активизировать деятельность по созданию и распространению научно-популярной серии «Выдающиеся личности Великой степи» – «Ұлы Дала тұлғалары», охватив широкий исторический горизонт. 

    В этом направлении можно создать международные многопрофильные коллективы, в которых наряду с казахстанскими учеными будут задействованы и иностранные специалисты. В результате о жизни и деятельности наших героев будут знать как в нашей стране, так и за рубежом. 

    3. Генезис тюркского мира

    Казахстан, прародина тюрков – священный «Қара шаңырақ». Отсюда, из наших степей, уходили в разные концы света тюркские племена и народы, внесшие значительный вклад в исторические процессы в других странах и регионах.

    Нам необходимо запустить проект «Тюркская цивилизация: от истоков к современности», в рамках которого можно организовать Всемирный конгресс тюркологов в Астане в 2019 году и Дни культуры тюркских этносов, где в экспозициях музеев различных стран будут представлены древнетюркские артефакты. Также важно создать единую онлайн-библиотеку общетюркских произведений по примеру Википедии, в качестве модератора которой может выступить Казахстан.

    Кроме того, в рамках продвижения Туркестана в качестве нового областного центра необходимо системное усиление его позиционирования на международной арене.

    Древняя столица Казахстана является не только духовным центром нашего народа, но и сакральным местом для всего тюркского мира.

    4. Музей древнего искусства и технологий Великой степи

    У нас есть все возможности создать Музей древнего искусства и технологий Великой степи «Ұлы дала». В нем можно собрать образцы высокого искусства и технологий, в том числе изделия, выполненные в зверином стиле, убранство «Золотого человека», предметы, отражающие процесс приручения лошади, развития металлургии, изготовления вооружения, снаряжения и другие артефакты. Развернуть в нем экспозиции ценных археологических находок и археологических комплексов, найденных на территории Казахстана, которые отражают процесс развития различных отраслей хозяйства на территории нашей страны в те или иные исторические эпохи.

    А также создать Общенациональный клуб исторических реконструкций «Великие цивилизации Великой степи» и проводить на его основе фестивали в Астане и регионах Казахстана по тематикам: древние саки, гунны, эпоха великих тюркских каганов и др. Работа по данным тематикам может осуществляться одновременно, собирая любителей по интересам.

    Интересен будет туристический проект по частичному восстановлению древнего города Отырар с воссозданием объектов городской среды – домов, улиц, общественных мест, водопровода, городской стены и так далее.

    При этом необходимо сделать упор на популяризацию знаний и развитие туризма на этой основе.

    5. Тысяча лет степного фольклора и музыки

    В рамках этого проекта нам необходимо создать «Антологию степного фольклора». В ней будут собраны лучшие образцы устного народного творчества наследников Великой степи за прошедшее тысячелетие – сказки, легенды, былины, предания, эпосы.

    Кроме того, нужно выпустить сборник «Древние мотивы Великой степи» – коллекцию значимых произведений, созданных для традиционных казахских музыкальных инструментов: кобыза, домбры, сыбызгы, сазсырная и других.

    Фольклор и мелодии Великой степи должны обрести «новое дыхание» в современном цифровом формате. Для работы над этими проектами важно привлечь отечественных и иностранных профессионалов, способных не только систематизировать, но и актуализировать богатое наследие Степи.

    Основные сюжеты, персонажи и мотивы нашей культуры не имеют границ и должны системно исследоваться и продвигаться на всем пространстве Центральной Евразии и в мире целом.

    Модернизация устных и музыкальных традиций должна обрести форматы, близкие и понятные современной аудитории.

    В частности, древние слова и тексты могут сопровождаться иллюстрациями или воплощаться в форме ярких видеоматериалов. В свою очередь звуки и мелодии могут рождаться не только посредством аутентичных инструментов, но и их современных электронных версий.

    Кроме того, нужно организовать серии научно-поисковых экспедиций в различные регионы Казахстана и другие страны для поиска общих исторических основ фольклорной традиции.

    6. История в кино и на телевидении

    В современном мире огромное место в историческом самопознании народов занимает киноискусство. В массовом восприятии яркие кинообразы порой играют более значимую роль, чем документальные портреты в фундаментальных научных монографиях.

    Поэтому в ближайшее время необходимо запустить в производство специальный цикл документально-постановочных фильмов, телевизионных сериалов и полнометражных художественных картин, демонстрирующих непрерывность цивилизационной истории Казахстана. 

    Работа над данными проектами должна осуществляться в рамках широкого международного сотрудничества с привлечением лучших отечественных и зарубежных сценаристов, режиссеров, актеров, продюсеров и других специалистов современной киноиндустрии.

    Кроме того, нужно максимально расширить жанровую составляющую новых исторических теле-, кинопроизведений, включив, помимо приключенческих и мелодраматических мотивов, популярные сегодня у зрителей элементы фэнтези и остросюжетных блокбастеров. 

    С этой целью можно задействовать богатый мифологический и фольклорный материал Великой степи.

    Особое внимание также следует уделить подрастающему поколению, которое остро нуждается в качественных детских фильмах и мультипликационных сериалах, способных сформировать культ национальных супергероев. 

    Наши прославленные батыры, мыслители и правители достойны стать примером для подражания не только в Казахстане, но и во всем мире.

    Заключение

    Полтора года назад мной была опубликована статья «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания», которая нашла широкий отклик в обществе.

    Рассматриваю указанные выше проекты как продолжение программы «Рухани жаңғыру».

    Новые компоненты общенациональной программы «Рухани жаңғыру» позволят актуализировать многовековое наследие наших предков, сделав его понятным и востребованным в условиях цифровой цивилизации.

    Убежден, у народа, который помнит, ценит, гордится своей историей, великое будущее. Гордость за прошлое, прагматичная оценка настоящего и позитивный взгляд в будущее – вот залог успеха нашей страны.

     

    21 Ноября 2018

     

    https://www.kazpravda.kz/news/prezident2/sem-granei-velikoi-stepi

     

    Үстіміздегі жылдың 16 қарашасында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына басшы болып Матыжанов Кенжехан Сләмжанұлы тағайындалды.

    К.С.Матыжанов – филология ғылымдарының докторы. 2004 жылы «Қазақ отбасылық-ғұрыптық фольклоры» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғаған. Қазақ фольклортануының өзекті мәселелерін зерттеуге арналған бірнеше монографияның авторы. Ғылыми мақалалары отандық және шетелдік басылымдарда жарық көрген. Қазақстанның рухани мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие болды.

    К.С.Матыжанов алғаш еңбек жолын педагогикалық қызметтен бастаған; ғылыми саласында 21 жылдан аса еңбек өтілі бар. Түрлі саладағы басшылық қызметтердегі еңбек өтілі – 26 жыл. Республикалық кітап мұражайы, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, ҚР Министрлер кабинеті жанындағы Тілдер жөніндегі комитет (төрағаның орынбасары), Президент аппараты Ішкі саясат бөлімі (референт), ҚР МАҚКМ (бөлім басшысы), ҚР Орталық мемлекеттік музейі (директордың орынбасары), ҚР Тұңғыш Президентінің музейі (директор), Алматы қалалық әкімдігінің Мәдениет департаменті (директордың орынбасары), Алматы қалалық әкімдігінің Тілдерді дамыту басқармасы (басшы), Алматы қалалық әкімдігі Ішкі саясат басқармасы (басшы), «Нұр Отан» ҰДП Алматы қалалық бөлімшесі (Төрағаның бірінші орынбасары), әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті «Рухани жаңғыру» ғылыми-инновациялық орталығы (жетекші) сынды мекемелерде жауапты басшылық қызметтерді атқарған.

    Жаңа басшыны Институт ұжымына ҚР БҒМ Ғылым комитеті Персоналдарды басқару қызметінің басшысы Серік Сәкенұлы Алғалиев таныстырды. Серік Сәкенұлы жиында академик У.Қ.Қалижановтың директорлық қызметте атқарған зор еңбегі үшін Ғылым комитеті басшылығының алғысын жеткізіп, сый-құрмет көрсетті.

           К.С.Матыжанов: «М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына осыдан 32 жыл бұрын 29 жасымда имене басып келіп едім. Ол кезде Мұхаметжан Қаратаев, Зәки Ахметов, Рахманқұл Бердібаев, Мырзабек Дүйсенов, Шәмшиябану Сәтбаева, Ләйла Әуезова, Серік Қирабаев, Шериаздан Елеукенов, Мекемтас Мырзахметов, Зейнолла Серікқалиев, Сейіт Қасқабасов, Ақселеу Сейдімбеков сынды ағаларымыз иық тіресіп отырып әңгіме қозғаушы еді… Сол «әдебиеттанудың алыптарынан Серағаң, Шерияздан аға Сейіт аға мен Мекемтас ағалар ғана қалыпты. Уақыт шіркін қатал! Бүгін міне, Уәлихан ағамызды ғылыми-шығармашылық жұмысқа шығарып салып, басшылық жұмысқа келіп тұрған жайымыз бар. Мойынға алған жүк ауыр, заман басқа!».

     

     

    В Казани издана книга «Добрый мир Роберта Миннуллина», посвященная 70-летию Роберта Мугаллимовича Миннуллина – народного поэта Республики Татарстан, лауреата Государственной премии им. Г.Тукая и международной литературной премии им. Х.К.Андерсена.

    В сборник включены статьи поэтов, писателей, ученых, журналистов, общественных деятелей, опубликованные в печати в разные годы, а также новые статьи, написанные для данной книги.

    Составитель книги – Равиль Рахмани, поэт, литературовед, кандидат филологических наук, лауреат премии им. А.Алиша, заслуженный работник культуры РТ. В своей вступительной статье о Р.Миннуллине он пишет: «Его поэтические открытия, которые он принес в татарскую детскую поэзию, удивительно тонкая лирика, редко встречающаяся закваска юмора и сатиры, публицистика, пронизанная гражданственностью, его великолепные переводы талантливых поэтов – представителей других национальных культур – всё это, на мой взгляд, проявления того самого стремления служить своему народу, культуре».

    Р.Минуллин ведет активную общественную деятельность, участвует в международных литературных мероприятиях. Важным свидетельством его личных контактов с деятелями зарубежных литератур являются фотографии, которыми снабжена книга. Среди них и представители казахской литературы. Так, мы видим, что в 2014 году в Казани Р.Миннуллин встречался с академиком НАН РК Уалиханом Калижановым и Председателем Союза писателей Казахстана Улугбеком Есдаулетом, в 2015 году в Алматы – с поэтом Галымом Жайлыбаем, в 2016 году – с поэтом Нурланом Оразалиным, в 2017 году – с писателем Алибеком Аскаровым и поэтом Жанарбеком Ашимжановым. В 2017 году Р.Миннуллин побывал в Казахстане в гостях у поэтов Нурлана Оразалина и Бахытжана Канапьянова. Вызывает интерес фотография с поэтом Олжасом Сулейменовым в Казани (2007 г.).

    В книгу «Добрый мир Роберта Миннуллина» включена статья «Мир моего творчества постоянно со мной…» Светланы Ананьевой, заведующей отделом аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова, члена правления Союза писателей Казахстана. Поэтическому творчеству Р.Миннуллина посвящена и её статья «Напевы Родины моей», опубликованная в журнале «Керуен» (№ 4, 2018) Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова КН МОН РК.                                                          

    Среди авторов сборника – зарубежные литературоведы, с которыми сотрудники нашего Института поддерживают активные научные контакты. Это Александр Карлюкевич – министр информации Республики Беларусь, писатель, журналист. Благодаря ему заключен договор о международном сотрудничестве с Издательским домом «Звязда» (г. Минск, Республика Беларусь). А также Милеуша Хабутдинова – кандидат филологических наук, доцент Казанского федерального университета. Между этим высшим учебным заведением Татарстана и Институтом литературы и искусства им. М.О.Ауэзова заключен договор о международном сотрудничестве.

     

     

    26 октября в Национальной библиотеке состоялась презентация книг «Сто имен Восточных красавиц» и «Пусть плачет небо» заслуженного деятеля искусств Республики Казахстан, известного уйгурского антиквара Азата Акимбека. Мероприятие открыла первый заместитель генерального директора Национальной библиотеки РК Б.К. Оспанова и представила модератора презентации главного научного сотрудника доктора филологического наук Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова А.Т.Хамраева.

    На презентации выступили доктор исторических наук, лауреат премии Союза журналистов Казахстана, академик Академии политических наук РК, президент Академии журналистики Казахстана С.К.Козыбаев, член Совета Ассамблеи народа Казахстана, кавалер орденов «Парасат» и «Достык II степени» А.Б.Шардинов, доктор биологических наук, член Союза художников Казахстана, Армении и России (автор вступительной статьи к книге А. Хакимбека «Пусть плачет небо») Д. Муканова-Хуршудян, экс-сенатор Сената Парламента РК, руководитель Центра автономной организации образования (Назарбаев интеллектуальная школа) М.А.Баталов, депутат городского маслихата, директор алматинской школы-гимназии №153 им. Абдуллы Розыбакиева Ш.О. Умаров, директор образовательного центра «Al-Farabi» А. Толеш(Актау), заместитель главного редактора республиканской газеты «Уйгур авази» И. Баратов, главный редактор газеты «Азия сегодня», поэтесса Т. Хезьярова, известный культуролог, специалист по традиционному казахскому искусству Б. Алдабергенова, уйгурский художник, доцент кафедры живописи Академии искусств им. Т. Жургенева Р. Юсупов, главный редактор республиканского журнала «Игилик», главный секретарь Общества «Қазақстан ұстаздары қоғамы », член Политбюро партии «Нұр-Отан» М.А.Айтенова, поэтесса, киноактриса США М. Морган и заместитель председателя республиканского этно-культурного центра уйгуров Казахстана АНК Ш. Абдрахманова.

    На презентации автору поэтических сборников А. Хакимбеку был передан научно-популярный и литературно-художественный журнал «Керуен», в котором опубликована статья А. Хамраева.

    Также в рамках мероприятия была организована книжная выставка произведений А. Хакимбека.

     

    В начале ХIХ века Петербургская Академия наук располагала небольшим числом (около трех-четырех десятков) арабских, персидских и тюркских рукописей богословского и грамматического содержания, которые были переданы в основанный тогда Азиатский музей вместе с прочими материалами. Точнее определить состав этого первичного фонда теперь трудно, так как он был в дальнейшем слит с более поздними поступлениями, а в печати сведений о нем не сохранилось, кроме упоминаний в труде И.Г. Бакмейстера.

    Подлинный костяк арабского (как и всего мусульманского) фонда Азиатского музея составили две коллекции французского дипломата Ж.-Л. Руссо, приобретенные русским правительством в 1819 и 1825 годы. Первая коллекция Руссо в 500 томов (из них 276 содержали арабские сочинения) была описана самим владельцем в кратком торговом каталоге на французском языке. В том же, 1819 году, директор Азиатского музея X.Д. Френ дал суммарный обзор этой коллекции в приложении к «Санкт-Петербургским ведомостям», а в 1826 году опубликовал популярную статью о второй коллекции Руссо, включавшей 200 рукописей, почти сплошь арабских.

    В составе этих коллекций Азиатский музей получил комплекс важнейших сочинений на арабском, персидском и тюркских языках, созданных народами мусульманского Востока в эпоху расцвета культурной жизни. Роль рукописей в научной работе в ту пору была особенно велика, ученые обращались к ним непосредственно, так как большинство памятников письменности еще не было издано и их плохо знали даже специалисты.

    X.Д. Френ сумел оценить все научное значение новых приобретений Азиатского музея и стал систематически использовать их в своих ученых трудах. В особенности его привлекали материалы о народах Восточной Европы, Кавказа и Средней Азии, содержавшиеся в географических, исторических и энциклопедических сочинениях IX-XV веков. Работами «О русских и хазарах», «О башкирах» и рядом других, в особенности капитальным исследованием об Ибн Фадлане, Френ заложил плодотворное направление русской арабистики изучение арабских источников по средневековой истории России и сопредельных стран. В них он многократно, по разным поводам привлекал (издавал отрывки, переводил, интерпретировал) рукописи географического словаря Йакута, историко-топографического описания Халеба Ибн аш-Шихны (в извлечении ал-Батруни), исторических трудов Мухаммада ал-Хамави, Ибн Васила и ас-Суйути.

    В Институте восточных рукописей РАН выявлены 23 списка (рукописей) хикматов Яссави (№№ 932-963 по указателю Л.В. Дмитриевой), наиболее ранние из них датируются XVIII веком.

    Библиотека Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК пополнилась новыми российскими каталогами «Каталогом тюркских рукописей Института востоковедения Российской академии наук» Л.В. Дмитриевой и «Каталогом литографированных книг на персидском языке: Из собрания Российской Национальной Библиотеки» О.П. Щегловой; историографическими очерками «Ислам» (под общ. ред. С.М. Прозорова) и тюркологическим сборником «История и культура тюркских народов и сопредельных стран»; новейшими научными изданиями «Манихейские рукописи из Восточного Туркестана: среднеперсидские и парфянские фрагменты» (введ., транслитерация, пер., коммент., прил. О.М. Чунаковой); «Коранические сказания» М.Б. Пиотровского; книгой в серии «Памятники письменности Востока» «Переписка» Рашид Ад-Дина (перевод, введение и комментарий А.И. Фалиной); «Российские экспедиции в Центральную Азию в конце XIX начале XX веков»; «Уйгурские деловые документы X – XIV веков из Восточного Туркестана» (предисловие, транскрипция, перевод с древнеуйгурского Л. Ю. Тугушевой).

    В библиотеку Института переданы научные монографии Л.Ю. Тугушевой  «Раннесредневековый тюркский литературный язык. Словесно-стилистические структуры» и О.П. Щегловой «Литографское книгоиздание на персидском языке в Туркестане и Бухаре (1881-1918 гг.)», «Персоязычная литографированная книга индийского производства», приобретенными в Институте восточных рукописей РАН.

                                                                          Жумагыз Шалгынбай

     

     

    Об институте

    Институт литературы и искусства имени М. О. Ауэзова Министерства образования и науки Республики Казахстан был организован в 1934 году как Казахский научно-исследовательский институт национальной культуры. В 1936 году он вошел в состав сектора казахского языка, литературы и народного творчества Казахского филиала Академии наук СССР. С 1941 года этот сектор находился в составе Института истории, языка и литературы. В 1945 году был преобразован в Институт языка и литературы. В мае 1961 года на его базе был организован Институт литературы и искусства Академии наук КазССР, которому в августе того же года было присвоено имя М. О. Ауэзова.

    За время своего существования Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова стал по праву главным научным центром казахского литературоведения, фольклористики и искусствознания. Ученые Института вносят немалый вклад в исследование истории и теории отечественной литературы, культуры и творческого наследия выдающихся представителей искусства.

    Подробнее

    Курс на будущее: духовное возрождение.

    Нурдаулет Акыш,

    писатель, гл. научный сотрудник Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова:

    – Есть один важный вопрос, связанный с переходом на латиницу. Нужно сказать, казахскоязычная аудитория не переходит, а снова возвращается к этому алфавиту. Ведь в 1929-1940 годах казахи использовали этот алфавит. Но, несмотря на это, нужна огромная подготовка к переходу на новый алфавит. Самый главным вопросом является его внедрение в компьютеры, потому что звуки казахского языка выходят за мировой стандарт, состоящий из 26 знаков. Даже перешедшие на латинский алфавит еще в 1928 году турки не смогли обозначить некоторые звуки. Такие недостатки имеются и у других перешедших на латиницу народов.

    По предположению оппонентов при переходе на латиницу могут возникнуть такие проблемы: 1) научная литература на казахском языке до сегодняшнего времени писалась только на кириллице; 2) подготовка преподавателей на латинице; 3) продолжение работы частных предприятий на кириллице; 4) уменьшение в национальных СМИ спроса на печатные издания на латинице; 5) обучавшиеся на кириллице казахи после разделения алфавита могут не брать в руки написанное на латинице.

    В Парламенте были рассмотрены несколько новых вариантов латинского алфавита. В высшем эшелоне много поддерживающих эти предложения.

    Есть несколько вопросов, которые надо учесть после начала применения латинского алфавита. Один из них – обучение грамоте на этом алфавите. Об этом сегодня молчат и не обсуждают. Здесь надо обратить внимание на следующий вопрос – правильное внедрение приемов обучения новому алфавиту. Вопрос повышения грамотности – это долгосрочное дело. На это нельзя смотреть поверхностно. Подготовительную работу надо вести с учетом возраста людей. Поэтому надо уберечься от некоторых необдуманных половинчатых решений.

    С сегодняшнего дня мы должны уделять внимание тому, каким будет состояние государственного языка после полного перехода на латинский алфавит. Хотя казахский язык назван государственным, до сегодняшнего дня законодательно не обозначены его место в жизни общества и границы применения, а задачи и цели его все еще туманны.

    Скажем, к примеру, если казахский язык по Конституции утвержден государственным, то разве не должно быть четко обозначено его место в применении? Это значит его применение в деловых бумагах, бухгалтерских и финансовых документах, государственных документах. Ведь так полагается во всех государствах. Тогда почему такие меры не применяются у нас в отношении государственного языка? Язык банковской деятельности вовсе далек от казахского, и если в этой сфере хочешь получить ответ на какой-либо вопрос на родном языке, сталкиваешься с неприятием.

    Мало того, начиная с 2017 года некоторые комитеты Министерства образования и науки требуют отчеты на английском языке. Разве такое требование закреплено в Конституции и других законодательных актах? А если это не закреплено, то разве это требование не является нарушением закона?

    Если полностью перейдем к использованию латиницы, то и делопроизводство государственных учреждений. И так как на латинский алфавит будет переведен государственный язык, то значит, и государственные документы должны будут писаться на нем.

    В решении этого вопроса самой главной трудностью сегодня является технический вопрос – это размещение в 26 знаках компьютеров 42 звуков. Правда, этот вопрос вроде бы находит решение. В связи с этим нужно ли сохранять нехарактерные для казахского языка буквы «в», «ф», «ч»? Эти буквы используются только в заимствованных с других языков словах, да и то редко. Эти знаки нужно удалить с клавиатуры, а вместо них ввести знаки наиболее активных звуков чисто казахских слов.

    Частота применения в языке звуков бывает разной. Но такие буквы, как «ұ», «ү», «ғ», «қ», «і», «ә», «ө», употребляются наиболее часто. Нужно найти формы их обозначения. И если для них мы уберем знаки «в», «ф», «ч», то ничего не потеряем. Их можно обозначать дополнительными знаками.
    В одном из первых предложений о написании слова «сәбіз» появились разные шутливые высказвания. Например, соединить вместе буквы «ае». Тогда для написания одной буквы придется дважды нажимать на клавиши, мол, тогда придется делать лишнее движение и уменьшится производительность труда. Ведь в казахском языке буква «ә» наиболее часто употребляемая.
    По-моему, один из недостатков – написание некоторых исконных звуков казахского языка двойными точками сверху или апострофами. Понятно, что переход на латиницу ставит целью с переходом на единую графику сближение с родственными тюркскими народами. Правильная цель. Однако, как видим, начиная с самых многочисленных турков большинство пишущих на этом алфавите народов обозначают исконные звуки не апострофами, а двумя точками сверху. Возникает вопрос, почему мы не выберем это. Ведь при написании апострофами внутри слов появляется разрыв.

    В третьих, двойное нажатие клавиши для набора одной буквы снижает производительность труда, да и удлиняет текст. Поэтому горячие сторонники языка на всех обсуждениях говорят о принципе «каждому звуку – единый знак».

    Ссылка на газету: http://vecher.kz/allnews/tu-an-zher/prichiny-vozvrashcheniya

     

     

    Латын әрпін қолдана бастағаннан кейін ескеруді қажет ететін бірер мәселе бар. Соның бірі – мемлекеттік тілдің ахуалы қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тілімі болғанымен, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Мемлекеттік түсім комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар әзірше тек қана орысша. Банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңді кінәлап, өзіңе ұрсатыны жөніндегі алаңдататын мысалдар баршылық.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпі мемлекеттік тілімізде қолданылатын болса, онда бүкіл мемлкекеттік құжаттар да осы қаріппен жазылуы тиіс емес пе?

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдайтын әдетімізден әлі айнығанымыз жоқ. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін артикуляциялық ерекшеліктеріне байланысты орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынындығы табиғи. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын әлі күнге дейін орысша транскрипциясы бойынша «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллицаға салған жағдайда ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ү», «Ғ», «Қ», «І», «Ә», «Ң», «Ө», «Һ» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол бұрмалаудың теріс ықпалымен кетіп барамыз.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде ана тіліміз әлі де орысшаға тәуелді. Оны мойындауымыз керек.

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы ағылшын және басқа ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе тез меңгеретін болады, сөйтіп ұлтаралық интеграция да күшейе түспек.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Бір сөзбен айтқанда, латын әліпбиіне қайта оралу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Нұрдәулет Ақыш

    Елбасының «Болашаққабағдар: руханижаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көрсетілген тапсырмаларды орындау мақсатында және мақаланың идеялық мазмұнын жан-жақты түсіндіріп, насихаттау үшін Институт директоры У.Қалижановтың бұйрығымен арнайы жұмыс тобы құрылды. Филология ғылымдарының докторы Н.Б. Ақыш жетекшілік ететін жұмыс тобының құрамында А.Қ.Ахетов, Ә.Хамраев, Е.Баят сынды елге танымал азаматтар мен өнертанушы жас ғалым А.Еспенова бар. Жұмыс тобы маусым айынан бастап жоспарлы іс-шараларды өткізуге кірісті.

    Жуырда топ жетекшісі Н.Б.Ақыш Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында болып қайтты. Нұрдәулет Бәбиханұлы Барлыбай аңғарында орналасқан аудандық «Сеңгір тынығу лагерінде» және Маңырақ ауылдық округінде тұрғындармен кездесулер өткізіп, Елбасының бағдарламалық мақаласын жан-жақты талқылауға арналған жиындар өткізді. Тыңдаушы қауым тарапынан қойылған сұрақтар легі кездесулердің салмағын арттырып, мағынасын арттыра түсті. Округ тұрғындарымен болған кездесу халық батыры Дәулетбай батырға және ақын-композитор Әрімжан Жанұзақұлына арналған ескерткіштерді орнату аясында өтті. Екі кездесу де тыңдаушыларды өзінше әсерге бөлеп, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын тереңірек түсінуге ықпал жасағаны сөзсіз.

    Аталған іс-шараларға қатысып, салихалы әңгімелерді ықыласпен тыңдаған жұртшылық өкілдері, соның ішінде Маңырақ округінің әкімі Ә.Қожахметов, кәсіпкер Б.Мықиянов, «Сеңгір тынығу лагерінің» жетекшісі Б.Саябаев өз сөздерінде Елбасының бағдарламалық мақаласында айтылған мәселелерге қашанда қолдау білдіретіндіктерін жеткізіп, Алматыдан арнайы келген ғалым-жазушыға алғыстарын жеткізді.

    ШҚО Тарбағатай ауданындағы «Сеңгір тынығу лагерінде» өткен кездесуге 40 адам, Маңырақ ауылдық округіндегі бас қосуға 60 адам қатысты.

     

     

    Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын талдау

    Нұрдәулет Ақыш

    Латын әліпбиіне көшу туралы пікірталастар

    Осы соңғы айларда қазақ қоғамын серпілткен елеулі оқиғалардың бірі Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы болды. Онда Елбасымыз: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақастан-2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдемдім. Бұл – сол кезде барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз» деп атап айтқан болатын.

    Осыған орай қазақ оқырмандарының назарын аударып отырған шоқтықты пікірталастың бірі – қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясына қатысты. Ұлтымыздың рухани әлемі үшін маңызды болып табылатын осынау өзекті мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ұсыныстар, ой-пікірлер тасқыны үздіксіз орын алуда.

    Күн тәртібінде тұрған осынау өзекті тақырыпты одан әрі дамытып, латын әліпбиіне көшудің тиімді жақтары мен зиянды тұстарын талдап көрсетіп жазылған мақалалар қатары күн сайын толыға түсуде. Олардың арасында назар аударуға татитындарының бірі - Амангелді Айталының «Қазақ тіліне сұраныс жоқ елде латын әліпбиіне сұраныс бола ма?» деп аталатын сараптамасында бірден басын ашып айтатын жағдай – автор мәселені қабырғасынан қоя отырып, қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу мәселесіне күмәнмен қарайды. Оның алдымен үңілетіні – өзіне дейін латынға көшуді қолдап жарық көрген мақалалар мен айтылған ойлардың кемшін тұстары.

    Мысал үшін алғанда, латын әліпбиіне 1928 жылы көшкен түріктердің өздерінің дыбыстық қорындағы кейбір әріптерді әліпби жүйесінде таңбалай алмапты. Мұндай кемшін тұстар әліпбилерін ауыстырған басқа халықтарда да бар көрінеді.

    Автордың айтуынша, осы түріктер араб графикаларына негізделген рухани мұраларын осы күнге дейін пайдалана алмай отыр екен. Біз латын қарпіне көше қалған жағдайда туындайтын проблемалар қатары мынандай болуы мүмкін.

    1)Қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттің осы уақытқа шейін тұтастай дерлік тек кирилл графикасында жазылуы; 2)жаңа әліпби бойынша мұғалімдер дайындау; 3)жекеменшік мекемелердің бұрынғыша кирилл әріптерімен жұмыс істей беруі; 4) латын әліпбиімен шығатын ұлттық баспасөзге деген сұраныстың азайып кетуі; 5) сонымен бірге қазақтардың бұрыннан да кириллицамен оқитын тобы әліпби екіге бөлінгеннен кейін, латын шрифтісімен жазылғандарды мүлде қолға алмай кету ықтыималдылығы және т.б.

    Авторлардың тағы бір қауіптенетіні – орыс және қазақ тілді болып екіге бөлініп кеткен қазақ ұлты енді екі түрлі әліпбиді қолдана бастағанда, ара жіктері тіпті ашылып, бұдан әрі тереңдей түсуі мүмкін екендігі. Сөйтіп айналып келгенде, Амангелді Айталы латын әліпбиіне көшу реформасын асықтырмай, сақтыққа шақыру жағын қолдайды. Түйіндеп айтқанда, бұл кісінің сөзінде де қоғамның ересектер тобына тән болып отырған типтік сақтық себептері бой көрсеткен.

    Латынға қарсы топтағылардың тағы бір уәжі мынандай болып келеді: «...қазақ тілі Құдайдың әрпіне көшсе де, өркендей алмайды... Жалғыз қазақ тілін мемлекеттік тіл қылып, онда да бірнеше жылдан кейін қолдану аясын 100 пайызға жеткізіп барып латынға көшсе болады ғой деп ойлаймын. Ал осы қалпымызбен латынға өтсек, орыстілділерді айтпағанда, қазір қазақша жазып, сөйлеп жүргендердің өзі орысша сөйлеп, қызмет қағаздарын орысша толтырып жаза бастайды...» (Жас алаш, №20, 14-наурыз, 2013 ж.)

    Латын әліпбиіне көшуді табанды түрде қолдайтын мақаланың бірі –Қазыбек Исаның «Шынайы тәуелсіздік латынға өтумен келмек» деп аталатын сипаттағы мақаласы. Қазақ жазуындағы арғы-бергі кезеңдерге шолу жасай келіп, Қазыбек Иса латын жазуына көшуді қиындықтары мен артықшылықтарын өз эмоциясын қоса отырып, талдап өтеді. Оның «Шынайы тәуелсіздік латынмен келмек» ғылыми эссесі оқырмандарды оқыту мақсатында түрлі тақырыпшаларға бөлінген.

    Автордың өзі тақырып етіп алған мәселеге қатысты пікірлері, тұтастай алғанда, айқын, ұстанымдары тиянақты. Сонымен бірге ішінара обьективті тұрғыда алғанда, келісе қоймайтын пайымдаулардың да ұшырасып қалатынын жоққа шығаруға болмас.

    Осы қарбаласқа қатысты өз ойларын Әбдірашит Бәкірұлы тәрізді «Латынға көшу қазақ тілінің мәселесін шешпейді» деп, айқайлап тұрып ашық айтып жатқандардың да уәждерін ғылыми тұрғыдан тиянақты деп айту қиын. «Әйтеуір қарсы бола беру керек» деген пиғылмен айтылып жатқан сияқты. Автор Қ.Исаға қарсы кереғар пікір білдіреді.

    Бір біріне қарама-қарсы айтылған біраз ой-пікірлерді сараптап келгенде, латын қарпіне көшуді қолдаған топтың уәждері басымырақ түсіп жататынын атап айту керек. Оған жоғарыда келтірілген дәлелдер куә. Олардың қандай екендігін тағы да ежіктеп, қайталап жату шарт емес болар.

    Зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда, бүкіл дүниежүзіндегі ғаламтор материалдарының 80 пайызы латын жазуымен жарияланып келе жатыр екен. Ендеше бұл шрифт – дүниежүзілік деңгейде байланыс құралына айналып отырған ғаламтордың арқа сүйейтін негізгі әліпбиі. Демек бұл әріпті пайдалану – дүниежүзілік қауымдастыққа жақындаса түсудің кезекті бір жолы болу әбден ықтимал екен. Пайдаланылатын әріптері бірдей болғандықтан, латын әрпімен сауат ашқан қазақ баласының кейін де сол әріппен жазылған ағылшын тіліндегі мәтіндерді көп қиналмастан оқып кете алатын түсінікті.

    Екіншіден, Қазақстан саяси тәуелсіздік алып, дербес ел атанса да, орыс империясының рухани басқыншылығынан әлі күнге құтыла алмай келе жатқанын жасырудың керегі не? Бұл ықпал әсіресе руханиятқа қызмет жасайтын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы нақты іске асып келеді. Сол құралдардың бір үлкен арнасы – мерзімдік баспасөз тасқыны. Латынға көшу арқылы осы тасқынға аз да болса бөгесін жасау мүмкіндігі бар.

    Ағылшын тілді басылымдардың да ұлттық менталитетімізге келмейтін теріс ықпалы болуын терістеу қиын шығар. Бірақ ол орыс тілі арқылы санамызға сіңіріліп жатқан рухани экстермизмнен қауіпті емес.

    Келесі бір мәселе – «Латын әрпіне бүкіл Қазақстан халқы көше ме жоқ әлде тек қазақ мектептерінде оқитындар ғана ма?» деген сауал. Бұл арада басы ашық жағдай – алдымен тек қазақ тілінде ғана оқитындарды көшіру керек екендігі. Бірақ түптеп келгенде бір елді екі әліпбиге бөлмей, тіліне қарамастан, барлық мектептердің бірыңғай әліпбимен оқуы еліміздің рухани тұтастығын сақтаудан туындайтын қажеттілік.

    Мысал үшін айтқанда, республикамыздағы өзбек, ұйғыр және басқа тілдерде білім беретін мектептерді де. Қазақстандағы өзбектер де этникалық өзбектердің оқитын әріптерін пайдаланса, іргелес екі елдің өзара байланыстары да жеңілдей түпей ме.

    Базбір ойшылдарымыздың қарсы айтатындары – «Егер латынға көшсек, Кеңес дәуірінде жасалған бүкіл әдебиетіміз, қазақ тілінде жазылған тамаша ғылыми еңбектеріміз ұмытылып қалып қояды. Кейінгі ұрпақ оқи алмайды» деген уәж. Қазіргі ғылым мен техника мейлінше дамыған жаңа технологиялар заманында одан күдіктену қаншалықты орынды? Бұл жөнінде жоғарыда аталған мақаласында Қазыбек Иса дәлелді уәж келтірген.

    Тәуір деп танылған дүниелердің барлығы латын қарпіне көшірілетіні даусыз. Сонымен бірге макулатураның жемі болуға дайын тұрған көптеген артық қағаздан тазарып қалатынымызды да ұмытпау керек. Айталық, көркемдігі төмен немесе таза кеңестік рухта өмірге келген жазындыларды оқырмандарың кейінгі буындарына тықпалаудың түк те қажеті болмас.

    Тағы бір көлденең тартылатын ой – «Екі түрлі қаріппен жазып, оқитын жағдайда бір ұлттың өкілдері екіге бөлініп қалады. Қазақ тілді және орыс тілді қазақтар әрқайсысы өздері таңдаған әріптердің тұтқынына айналады» деген қауіп. Осы арада «Кириллицаны пайдаланып келе жатқан орыс тілді қазақтар кириллицамен жазылған қазақ мәтіндерін оқушы ма еді?» деген қарсы сұрақ туындайды. Әрине, бұған дейін олардың қазақшаға мойын бұрып келе жатқандары некен-саяқ. Өйткені орыс тілді қазақтардың патриоттық сезімдері кемшін, қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде жазатындар олар үшін – бар болғаны артта қалған «мәмбеттер» ғана. Ана бір жылы қазақ тілін қорлай сөйлеп, «Мен суахили тілін білмеймін» деп жауап жазған «Қазпошта» АҚ-ның қызметкері сондайлардың біреуі ғана. Әйтпесе іштен тынып, қаптап жүргендері қаншама.

    Бірен-сарандары болмаса, орыстілді қазақтарда ұлттық проблема деген жоқ, олардың көпшілігі өз ұлтын сақтап қалу керек деген мәселеге бас ауырта қоймайды. Өз ұғымдарына салсақ, олар – ұлттың емес, жалпы адамзаттың перзенттері. Әсіреорыстанып, нигилизм жолын біржола түсіп кеткен қандастарымыз өздерін қазақпыз деп атауға да ауыздары да бармайды. Арланады. Өйткені олар – «ұлттық сезімнен жоғары тұрған бүгінгі өркениеттің төл өкілдері». Әрине, өздерінің түсініктері бойынша.

    Жасы үлкендер үшін латынға көшудің шынында да ауырлау соғуы мүмкін ғой, бірақ мектепте, оқу орындарында онсыз да ағылшын тілін немесе басқа бір шет тілін оқитын шәкірттер үшін бұл шаруаның түк те қиындығы жоқ.

    Енді осы арада ескермеуге болмайтын бір жағдай бар. Ол – латынға көшкеннен кейінгі мемлекеттік тілдің ахуалының қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тіл бар, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Салық комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар тек қана орысша, банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңе ұрсады. Тіпті Павлодар қаласында қазақша сөйлегені үшін бір қазақ әйелін супермаркеттен қуып шығыпты.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпін қолданатын тіл – қазақ тілі болса, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған ол тілдің де проблемасы шешіле бастар еді.

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдаймыз. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Кириллицамен жазылатын орыс тілі мұндай сөз ауысу жағдайында өзінше бір сүзгі сынды немес сәулені шағылыстырып барып өткізетін шыны призма іспеттес. Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынын да ескере бермейміз. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын орысшалап «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллица транскрипциясына салып айтқанда, ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ғ», «Қ». «І», «Ә» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол теріс ықпалмен кетіп барамыз.

    Тіпті оны қойып, өзіміз «Кәріс» деп атап жүрген ұлттың шын аты «Хокусарам» екенін де білеміз бе? Тіліміздің ұшына үйіріле кететін – орыс тіліндегі «Кореец» деген сөз. Сөйтіп «Кәріс» сөзі тілімізге орыс тілі арқылы келіпті. Мұндай мысалдарды ары қарай тізе беруге болар еді.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде біздің бүйтіп ана тілімізді де орысшаға тәуелді етуден бас тарта алмай отырғанымыз қалай?

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы жоғарыда айтылған ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе, ұлтаралық интеграция күшейе түспей ме.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Ендеше латынға көшу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Осы арада Ресей империясының өз мүддесі үшін қазақ сияқты аз халыққа жасайтын жан-жақты ықпалына көз жұма қарауға болмайды. Екі ғасырға жуық уақыт бойы қазақ жерін өз мемлекетінің заңды аумағы, отарлаушылыққа дейін де оны мекен етіп келе жатқан қазақтарды өзінің құлақкесті құлы ретінде санап келген империалистік психологияның инерциясы әлі де бәсеңдей қоймаған сыңайлы. Оған сол тараптан да, өз ішімізден де естіліп жататын әртүрлі тегеуірінді айбарлы үндер дәлел. Ресейдің осындай саясатын рақаттана қолдайтындар республика шегінде де баршылық және олардың қол қусырып қарап отырмағанын байқау қиын емес. Қазақтың отаршылдық пиғылдағы сыртқы және ішкі жауларының мақсаты жалғыз-ақ – қалай болған күнде де бұрын табандарының астында келе жатқан халықты одан әрі тұқырта беру, реті келсе, адам ретінде бас көтертпей, мүлде тұншықтырып тастау.

    Егер шынымен тәуелсіздікке ұмтылатын болсақ, қазақ деген ұлтты қалайда сақтап қалу керек болса, онда дербестікке сеп бола алатын ең кішкентай тетіктің өзін пайдалана беру керек. Әрине, ондай экстремизм мен сепаратизмнен аулақ, тек қана өркениет жолымен жүзеге асырылып отыратын тетік болса. Ал латын шрифтерін қолданысқа енгізу сондай тиімді тетіктердің бірі бола алар еді.

    Мәселені шешудің техникалық қиындығы – компьютердің 26 таңбасына қазақ тіліндегі 42 әріпті сыйғызамыз деген әңгіме. Ұсыныстар көп. Даудың біраз бөлігі – компьютерді тілге бағындырамыз ба, тілді компьютерге бағындырамыз ба дегенге саяды? Орынды дау.

    Меніңше, компьютерге бағыну керек. Орыс тіліне ғана тән «Э», «Ю», «Я», «Ц», «Ч», «Щ», «Ф» сияқты әріптерді жазу халықаралық деңгейде қалыптасқан. Ал қазақтың жоғарыдағы төл дыбыстарына сәйкес әріптерді қосарлап жазу арқылы таңбалауға болады. Бастапқыда бұл үрдіс ептеп қиындық туғызуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, көз де, қол да үйренеді. Европалық кей ұлттар бір дыбысты үш таңбамен де беріп жүр ғой. Мәселен, немістің бір дыбысты «scһ» деп үш әріпті қосарлап беруі.

    Компьютерге жаңа таңбалар енгізудің бір қолайсыздығы – латын шрифтілеріне көзі үйренген адамның оларды дұрыс оқи алмауы болса, екіншісі – халықаралық электрондық байланысқа шыққанда, компьютерде жоқ таңбаның ашылмай қалатындығы.

    Латын қарпіне көшуге қарсылардың болатындығын сезіне отырып және ол қарсылардың басында Ресей державасы сияқты бізге бұрын үстемдік жүргізген алып елдің тұрғанын ескере отырып, латын әріптерін пайдалануды қолға алу керек. Мұндай ауқымды іс мәресіне жақындаған сайын, қарсыластардың неше түрлі құйтұрқылыққа баратынын, арандатулар да болатынын алдын ала ескеріп, не нәрсеге де дайын тұрған жөн-ау. Осы науқан барысында орыс тілділер халқымызды, бас көтерер азаматтарымызды әлі талай жамандап, ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсіретіні сөзсіз.

    Бір мәселенің басы ашық. Қазақ өз жерінде жүріп, өз тілінің сақталып қалуы үшін күрескенде, басқа ұлт диаспораларына зиян тигізуді көздемейді, басқа елге барып өз тілінің өктем болуын қаламайды. Кез келген ұлттың өз жерінде өмір сүріп, халық ретінде сақталып қалуын ойлауы атам заманнан келе жатқан табиғи құбылыс. Мысалы, өз жері Ресейде орысша сөйлеп, барлық шаруасын орысша жүргізгені үшін орысты, бүкіл тірлігін өзбек тілінде құрағаны үшін өзбекті, монғолша сөйлеп, бүкіл іс қағаздары монғол тілінде болғаны үшін монғолды және т.б. ешкім де ұлтшыл деп айыптамайды.

    Кавказды мекен еткен халықтардың барлығы да тек өз тілдерінде ғана сөйлейді, жазады, қарым-қатынас жұмыстарын жүргізеді. Солай болуы табиғи құбылыс. Ал қазаққа келгенде... ол байғұс та басқа халықтар секілді өзінің ана тілінде жұмыс істегісі келсе... «Жоқ, болмайды» деп өре түрегелеміз. Алдымен Қазақстандағы орыстарға қысым жасалуда деп байбалам салып шыға келетін – орыс шовинистері, оған ілесе орыс тілді, өздерінің ұлты жоқ қазақтар. Сонда бұл не?

    Демек, өзі теңдес басқа ұлттардан қазақтың айырмашылығы – ұлт ретінде өз жерінде жүріп, құқығының шектелуі. Бұның өзі Қазақстан Конституциясын айтпағанда, бүкіл дүниежүзінің озық ойлы зиялылары ортақ мәмілеге келіп, қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға бердей Декларациясының» ұстанымына да қайшы.

     

     

             М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері: филол.ғ.д., жазушы Ақыш Н., филол.ғ.к., профессор Қорабай С., ғылыми қызметкер Оралбек А. Үмбетәлі Кәрібаев мұражайына барып, ондағы қызметкерлермен кездесіп, елбасының биылғы «Болашаққа бағдар – рухани жаңғыру» атты халыққа жолдауын еркін пікір алмастыру негізінде талқылады. Жолдаудың еліміздің жарқын болашағындағы атқаратын маңызды рөлі мен алар орынын нақты дәлелдермен көрсетіп берді. Бұрынғы өткен дуалы ауыз даналардың дара жолдарынан мысалдар келтіре отырып, дәстүріміздің озығы мен тозығын таразылай келе, халықымызға қажетті сара жолды сараптай білуге шақырды. Жиналысқа Жамбыл аудандық мәдениет және тілдер бөлімінің басшысы Алтынбекова Светлана Амантайқызы, Жамбыл мұражайының директоры Қожашев Мәулен, Сүйінбай мұражайының қызметкері Муширова Қарлығаш Есжанқызы, Үмбетәлі Кәрібаев мұражайының директоры Ысқақов Әуелбек Мұсаханұлы, Шолаққарғалы селолық округінің бас маманы Шошикбаева Кәмшат, Үмбетәлі ауылдық кітапханасының меңгерушісі Әбжәлелова Зағиша, сондай-ақ жиынға Үмбетәлі, Қасымбек, Шолаққарғалы мектептерінің мұғалімдері мен ауыл тұрғындары, басқа да музей қызметкерлері қатысып, жолдаудан алған әсерлерін, көкейтесті сұрақтарын ортаға салып, өзара ой бөлісті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 26 маусымында Алматы қаласындағы Ә.Қастеев мұражай-үйінде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұйымдастыруымен ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «БОЛАШАҚҚА БАҒДАР: РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» атты бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кезекті бас қосу өтті.

    Дөңгелек стол барысында Елбасымыздың «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда, ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» - деген сөзін назарға ала отырып, ұлттық мәдениетті қалыптастыру мен кеңінен насихаттауға байланысты институттың ғылыми қызметкерлері Н.Ақыш, Н.Елесбай, А.Еспенова, мұражай директоры Е.Нұразхан, мұражай ғылыми қызметкері Б.Әди баяндама жасап, осы тақырыптағы өз ойларын ортаға салады.

    Ұлттық руханиятымызды сақтап, дамыту мен оны өскелең ұрпаққа жеткізуде ұлттық мұражайлардың да алатын орны ерекше. Осыған орай Елбасының ұлттық кемелдену, рухани түлеу идеяларын көтерген маңызды мақаласын Ә.Қастеев мұражай-үйінде талқылаудың қоғамдық, мәдени мәні зор болды. Дөңгелек стол барысында ұлттық кодымызды қалыптастырудағы маңызды орын алатын дәстүрлі өнерімізге, тілімізге, мәдениетімізге айрықша назар аударылды. Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын қолөнер тарихының терең тамырларын дөңгелек столға қатысушылар өз пікірлерінде айтып өтті. Дөңгелек стол қорытындылары бойынша М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері Н.Елесбайдың «Туған жер бағдарламасы» атты мақаласы мерзімді баспасөз бетінде жарық көретін болады.

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 9 маусымында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Алматы мемлекеттік электромеханикалық колледжімен бірлесе отырып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кездесу өткізді. Іс-шараға колледждің 100-ге жуық студент жастары мен ұстаздар қауымы белсенді қатысты. Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері – жазушы, филология ғылымының докторы Нұрдәулет Ақыш, филология ғалымдарының докторы Алымжан Хамраев, филология ғалымдарының кандидаты Жолдасбек Мәмбетов бағдарламалық мақаланың тарихи маңызына тоқталып, көтерілген мәселелерді жан-жақты талқылады. Осы тақырыпта қойылған сауалдарға толымды жауаптар берілді, Колледж директоры Бозымбаев Болатжан Дәулетұлы іс-шараның қоғамдық, саяси, мәдени маңызына назар аудара отырып, рухани кемелдену үдерісінің заман талабы екендігін айтып өтті. Жиын қорытындысында қоғамдық сананы жаңғырту аясында колледж бен ғылыми-зерттеу институты арасындағы мәдени байланысты дамыту қажеттігі айтылды.

     

     

    https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

     

    Болашаққа бастайтын тарихи құжат

     

     

     Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шақ­­қа бағдар: руха­ни жаңғыру» атты ма­­қаласы шыққалы бері қоғам өмірінің әр саласында қызу талқылау жүріп жатыр. Бұл мақалада заман мен уақыттың төтесінен қоятын талап­тары мен қиын сұ­рақ­тарына, бүгінгі күн мен келешегімізге ха­лық­тың тағдыры жайлы терең ой жүгірткен, негізгі бағдарымызды айқындау мәселесіндегі басым бағыттар көрсе­тілген. Осы мақа­ланың өзімізді толғандырған тұстарына ойымызды білдіруді жөн көрдік.

     

    Елбасы мақаласында «Мақса­тымыз айқын, бағытымыз белгілі, оләлемдегі ең дамыған 30 ел­дің қа­тарына қосылу», дейді. Лайым, осы бағытымыздан ауыт­­қы­майық. Әлемдік алдыңғы қа­тар­лы қауымдастық жеткен биік ме­желерден көріну үшін тек бай мемлекет болу немесе жер қойнауындағы табиғат ана­­ның сыйы – байлықтарды қазып алып сатып баю арқылы қа­тар­дан көріну аздық етеді. Бұл бір сәттік, бүгінгі күнмен өмір сүру, ұрпақтың келешегіне назар аудармау. Ұрпақ алдындағы парыз, талай сын сағат­тар кү­тіп тұрған еліміздің бола­шағы үшін қоғамды, оның әрбір азаматының санасына сілкініс жасау болашаққа салынатын үлкен капи­тал болмақ. Ол мақсатқа же­ту жо­лындағы басты қозғаушы күш – сананың сергектігі керек. Ұйық­тап жатқан сананы ояту қажет. Осы жолда Елбасы сананың жа­­сай­тын іс-әрекеттен, алдағы бола­тын түбегейлі өзгерістерден ылғи озып жүруі назарда болуы тиістігін баса айтады. Мақалада көтерілген маңызды мәселелер әр кез Елбасының тұрақты назарында болып келсе де, рухани әлемді жаңғыртуға арналған маңызды құжат. Бұған дейін саяси және экономикалық жаңғырулардың тасасында болып келген адам мен қоғамның рухани әлемінің хал-жайы мен болашағы мақалада кеңінен сөз болады. Бұл қазақ қоғамының барлық саласында тоқтаусыз жүріп жатқан жанданыстарды толықтырып қана қоймай, олардың терең өзегі мен алтын арқауына айналды. Иә, кезінде рухани өміріміздің деңгейін көтеруге арналған жақсы жобалар жасалынды. Мә­дениетті қолдау жылы болып белгіленген 2000 жылы өтпелі кезеңнің дауылына шыдас берген, бірақ дең­гейі босап кеткен ұлттық мәдениет саласындағы нысандарды қалпына келтіруге, ұлттың өнері мен мәде­ние­тінің рухани келбетінің ашыла түсуіне сәтті қадамдар жасалды. Ал 2004 жылы бастау ал­ған «Мәдени мұра» бағ­дар­ла­масы аясында Қазақстан аума­­ғындағы тарихи-мәдени ескерт­­­кіштер мен нысандар жаң­ғырып, жаңа заманауи мәдени нысандар дүниеге келді. Ерекше бір белес болған 2013 жылы «Ха­­лық − тарих толқынында» бағдарламасы арқасында алыс-жақын шет елдер мұрағаттары мен мұражайларында сақталған қазақ халқының тарихына ті­келей қатысы бар құжат­тарды жинап, зерттеуге қол жеткіз­дік. Қаншама баға жетпес құнды­лықтарымыз қолымызға тиіп, ғылыми ай­налымға енді. Бұл бұған дейін зерттеуші ғалымдар наза­рынан тасада қалған сан-алуан құн­дылықтармен қауы­шуымызға мүм­кіндік берді. Ел­басының осындай алдын ала дайындықтардан кейін «Енді осы­ның бәрінен де ауқым­ды және іргелі жұ­мыстарды бас­­та­ғалы отырмыз. Мен еліміз мықты, әрі жау­ап­кершілігі жо­­ға­ры Біртұтас Ұлт болу үшін бола­шаққа қалай қа­дам басатынымыз жә­не бұқаралық сананы қалай өзгер­тетініміз туралы көзқа­рас­та­рымды ортаға салуды жөн көр­дім», деген сөзінен бұл мақаланың салмағын және сол тәуелсіздікпен басталған үде­рістің тоқтаусыз, тұрақты даму үстінде болғандығын көреміз. Мақалада Елбасы ширек ға­сырлық дамуымыздың нәти­жесінде жеткен белестерімізді қо­рыта отырып, әрі қарай дамудың, ру­хани дүниеден бастауынан бұл мәселеге түбегейлі көзқараспен келгендікті көреміз. Болашаққа деп құрылатын ұлттық бағыт-бағ­дарымызды жан-жақты, те­рең­нен қарастырады. Арнайы тоқ­талып кеткен сананы жаң­ғыртудың бағыттары біздің бұған дейінгі көзқарастарымызға, жұмыс стилімізге, орындау тетік­теріне елеулі түзетулер мен қосым­ша­лар енгізеді деп білемін. Се­бебі, бәсекеге қабілеттілік, праг­матизм, ұлттық бірегей­лікті сақтау, білім­нің салтанат құруы, Қазақ­станның ре­волюциялық емес, эволю­ция­лық дамуы, Сана­ның ашық­тығы секілді бағыттардан елі мен жерінің көркеюіне белсенді атса­лысатын азаматтар үшін мол мүм­кіндіктер бар. Бәрімізді ауқым­ды жұмыстар күтіп тұр. Тек көзін тауып тың­ғылықты да тия­нақтылықпен қойылған мін­деттерді жүзеге асыру қажет. Ол үшін мемле­кеттік деңгейде жүйелі де сауат­ты ойластырылған жұмыс жос­пары, сол жоспарды жүзеге асырудағы бақылап отыратын ар­найы мекеменің тұрақты жұ­мыс істеуі қажет деп білеміз. Ұлттық рухани құндылықты жасайтын жазушылар, клас­си­ка­лық музыка майталмандары, суретшілер және кино сала­сы­ның қайраткерлері, жалпы өнер саласының шеберлері үшін мақалада назар аударатын тұс­тарын баса көрсетеміз. «Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақ­стандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз. Әлем бізді қара алтынмен немесе сырт­қы саясаттағы ірі бастамалары­мызбен ғана емес, мәдени жетіс­тіктерімізбен де тануы керек», деген Елбасының ойы мен бел­гіленген тапсырмаларының ұлт­тық мәдениетті дамытудағы орны, оны ұлттық бренд ретінде әлемге насихаттау ісіне жаңа серпін алары анық. Мақаладағы нақты тапсыр­маның бірі – ұлттық өнер мен мәдениет саласындағы үздіктерді әлемге таныту. Ол үшін, алдымен төл туындыларды қазақ тілінен жетекші әлем тілдеріне сапалы аудару керек. Өте жақсы бастама. М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер инс­титутында осыдан екі жыл бұрын грузин елінен келген әріп­тесіміздің еліндегі аударма орта­лығының жетістіктері мен іс-тәжірибесінің тиімділігін біліп, бізге де арнайы аударма орталығы қажеттігін айтып жүре­тінбіз. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін арнайы жұмыс топтары құрылып, жұ­мыстар басталып кет­ті деп естідік. Төрт не­гізгі сала бойынша, яғни әде­биет, клас­си­калық музыка, сурет және кино туындылары ішінен үздіктерін таңдап, шет тілдеріне аударылатын болады деп күтілуде. Тек, бұл науқандық жұмыс болып қалмай, тұрақты жұмыс комиссиясының ұзақ жыл­­дарға баратын жүйелі түрде іс­­керлікпен түзілген жұ­мысы болуы керек. Шет тіліне аударылатын көр­­кем туындылар еліміздің да­му кезеңдерін, ұлттық болмы­сымызды ашатын сүйекті туын­дылар болуы заңдылық. Ши­­­рек ғасыр – тәуелсіздік ке­зеңі дүниеге алып келген шы­ғар­малар ішінен үздіктері таң­далынуы керек. Ал қай автор, қандай шығармалар деген мә­селеде бірінші кезекте шынайы көркемдік деңгейі мен сапасына мән беріледі. Бұған дейінгі қазақ драматургиясының шет тіліне ауда­рылу сапасы мен тәжірибесіне назар салсақ, бізде аударма жасау тәжірибесі «қалып­таспаған, жоқ» деген пікір қалыптастыратын өте өзек­ті мәселеге кезігеміз. Ол тіпті орыс тіліне аударуда да драматур­гия тілін, сахнаға қажетті тілдің тамырын дөп басып таба алмай жатуымыз. Өзге тілден қа­зақшаға жақсы аударамыз. Оны кезінде М.Әуезовтің, тағы басқа қаламгерлеріміздің Шекспир, Островский, Чехов секілді әлем, орыс драматургтерінің пьесаларын қазақша сөйлетуінің тамаша үлгілерінен білеміз. Ал өзіміздікін шет тіліне аударуда күні бүгінге дейін орны толмас олқы­лық, «әттеген-айлар» болатын. Кәсіби аудармашы мамандарымыз бар, бірақ жанр ерекшелігін шеберлікпен ашатындай жоғары деңгейде емес. Поэзияның, прозаның өзіне тән көркем тілі, ырғағы болатыны секілді, күрделі жанр драматур­гияны орысша, ағылшынша жа­тық, заманауи үлгіде аударыпты деген жаңалықты армандаумен келе­міз. Саланың сапалы аударма­шыларын дайындау арқылы, көркемдік деңгейі жоғары қазақ автор­ларының шығармалары шет ­ел оқырмандары мен көрермендеріне жете алады. Ауда­рылған шығармалар өзінің түп­нұсқадағы әдеби көркемдік құн­дылығы мен құнарлы тілдік ерек­шелігін, ұлттық болмыс-біті­мін жоғалтпауы керек. Жұмыс тобы мен сарапшылар іріктеп алған үздік шығармалар осы жыл­дың екінші жартысында бүкілхалық­тық талқылауға ұсынылады деп күтілуде. Қазақ оқырмандары әлем­­­дік мәдениеттің мұхитына қосы­­луға лайық деген қазақ авторларының шығармаларына дауыс беру арқылы іріктеп, оны әрі қарай ұлттың болмысын ашатын көркем туынды етіп қалып­тастыруда өзде­рінің белсенділігін танытады деп білемін. Елбасы мақаласында еліміздің жаңа технологияларға, жаңа әлем­дік саяси-экономикалық ахуал­ға негізделген мүлдем жаңа та­­­ри­хи кезеңге аяқ басқанын ай­­­­­та келе, Біртұтас Ұлт болу үшін қандай қасиеттерге ие болып, қандай міндеттерді еңсеру қа­­жеттігі жөнінде кеңінен ой толғаған. Заман талабына сай ке­шегі мен бүгінгіні орнымен бай­­ланыстырып, ұлттың рухани кодына арқа сүйеу керектігі көр­сетіледі. Белгілі жазушы, қоғам қайраткері Алдан Смайыл ағамыздың жа­қын­да «Егемен Қазақстан» газе­тінде жарияланған «Ұлттық дәс­түр − тарих жазған Ата Заң» атты мақаласында «Ұлт­тық код деге­німіз не?» деген сұрақ қоя отырып, «ол – ең алдымен, ана тілі, содан кейін өнер мен мәдениет, салт-дәстүр, ата-баба ұстанған дін. Бұлар жинақтала келіп ұлт­тық мінез бен ұлттық қасиетті қалып­тастырады», дей­­ді. Рухани құндылықтарды қа­лыптастыруда баршамыз үшін қас­терлі салт-дәстүріміз, тіліміз, мәдениетіміз, дінімізді құрметтеп, заманға сай дамыту арқылы қазақтың қазақ екендігін әлемге танытуға болатынын Елбасы мақаласы орнымен, тиянақты етіп көрсетіп берген. Ұлттық құндылықтарымызды сақтау арқылы ана тілімізге құр­мет, ұлттың жаңғыруы, жас­тарымызды дұрыс тәрбиелеу, дінімізді қадірлей білу тәрізді мәселелермен қатар, қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің өзекті тұстарының бәрінде бүгінгі күннің маңызды проблемаларын сөз етеді. Бұл орайда мамандар көршілес елдердің тәжірибесін зерттеудің қажеттілігін алға тарта отырып жұмыс істеу орнымен болмақ. Түрік, әзербайжан, түрікмен, өзбек ағайындардың салған жолындағы жетістіктері мен кемшін тұстарын ескере отырып шешу көп түйінді мәселені жеңілдетпек. Сонымен қатар, жаңа әліпбиге көшпес бұрын қазақ тілінің заңдылықтарын ес­керу, нақты істерді қолға алу, тиімді әдістемелерге мән беру, түркі әлемімен тұтас болудың алғаш­қы қадамын жасау жайына назар аударды. Біртұтас Ұлт болу мәселесі де бізді көптен толғандырып келеді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті сақтауда қазақтың мүддесін бірінші шепке шығаруды тұрақты назарда ұстап, өзгелерге осы идеяны түсіндіріп беруде кемшін тұстарымыз бар. Қазақ халқы негізгі мемлекет құратын халық бола тұрып, әліге дейін ұлт, диаспора, этнос деген әлемдік қауымдастық заң жүзінде мойындаған халық­аралық терминологияны орны­мен қолдана алмай келеміз. Осындай халықаралық кеңістікте қалып­тасқан құқықтық терминдер, заңдар, нормативті құжаттарды халықтың назарын аудара отырып, біз өзімізге тиесілі заңды атау­ларды сауатты түрде дәлелдей оты­­рып, өзгеге жалтақтамай ер­кін қолданысқа енгізуіміз керек. Біртұтас Ұлт болу мәселесі рес­публикада әркім өз орнын, мәртебесін анықтағаннан кейін толыққанды түрде жүзеге аспақ. Заман ұсынған озық ой-идеялармен, алдыңғы қатардағы технологиялармен қарулана отырып, ұлттық тамырдан бойға біт­кен өзіндік келбетімізді ұстап қалуымыз қажет. Бәрін тез қа­был­дауға қабілетті қазақ үшін ұлттық болмысты сақтау жолында адам санасын улайтын, теріс көзқарастағы кейбір ағымдар мен идеологияның таралымын шектеу мәселесі өткір тұр. Осыған орай тарихшы ғалымның қазақ ұлтының хал-жайын вирусқа қарсы қояр қалқаны жоқ интернетке қосылған компьютермен теңегені маған бейнелі әрі нақтылы мысал болып көрінді. Бірақ, бізде бәрі жақ­сы, көршілерімізге қарағанда барлық салада анағұрлым алдамыз деп тоқмейілсу, қазіргі, ертеңгі күнгі қоғам өміріне төне­тін қауіпті сезінбеу, келер ұрпақ алдындағы жауапсыздық та жоқ емес. Оны біз қоғамға қауіп төн­діріп, тіпті ушығып кеткен діни ағымдардың белсенді әре­кетінен, әртүрлі жастағы қоғам мүшелерінің өз-өзіне қол салуынан, өзге елдің ұстанымдарының қазақстандықтардың санасында тұрақты пікір қалыптастыруынан, т.б. мысалдардан көреміз. Бұл келтірілген мысалдар жаһандану дәуірінің барлық қоғамға таңатын көрінісі десек те, Елбасы айтқан рухани құндылықтарымызды жаңғырту арқылы болашаққа бағдарды анықтап, сенімді нық қадам жасауға болады. Басталған екен ұлы көш, жүрісіне сәттілік тілеп, жүзеге асуына бәріміз бір кісідей атсалысайық. Ойымызды қорыта келгенде, Елбасы кез келген жаңғыру­дың ең алдымен, ұлттық болмыс­қа, дәстүрдің замана сынынан сү­рінбей өткен озығына не­гіз­делуін қадап айтты. Бұл өзгерістерге үрке қарап, тек қана өткенді жырлай беруден, жаңаның бәрін қисық деп тауып, кертартпалықтан ада болуды талап етеді. Әлемнің алдың­ғы қатарлы дамыған 30 елінің тобында көрінуге бағыт ұстаған тәуелсіз Қазақ елінің алдына қойған мақсаты айқын. Олай болса, кеңестік дәуірдегі тоқырау кезеңінің үлгісімен сөз қуып, есеп беруге құмар науқаншылдықты емес, нақтылы істермен, қажымас қайрат-күш жігермен бастаған жұмысымыздың нәтижесі үшін жұмыс жасайық. Бәріне уақыт – сыншы, келешек көрсетер десек те, ұлттың рухани жаңғыруы жаңа серпілістің, биік белестерді бағындырудың, асқаралы шың­дарға көтерілудің іргетасы Елбасы Н.Назарбаевтың осы мақаласында көтерген ойларымен, қадап айтқан тапсырмаларымен берік қаланғаны анық. Бұл – Ұлы Дала төсінде сан түрлі қиындықтарды басынан өткізген тәуелсіз Қазақ елі мен халқының санасын оятатын болашаққа бағытталған көш. Бүгінгі заман талап еткен биіктен көріне отырып, болашаққа бастайтын тарихи құжат.

     

    Аманкелді МҰҚАН, өнертанукандидаты, театртанушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр және кино бөлімінің меңгерушісі

    22.05.2017.


    Егемен Қазақстан газетіне сілтеме: https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

    Объявления

     

    Қазақстан Республикасы

    Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    Құрметті әріптестер!

     

    Сізді Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым Комитеті М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Әміре Қашаубаевтың 130 жылдығы мен Темірбек Жүргеновтің 120 жылдығына арналған

    «ҰЛЫ ДАЛА ТҰЛҒАЛАРЫ» атты ғылыми-практикалық конференция жұмысына қатысуға шақырады.

    Конференция 2018 жылы 14 желтоқсанда «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығында өтеді (Алматы қ., Төлебаев к-сі, 185).

    Баст сағ. 11.00-де.

     

    БАҒДАРЛАМАДА

     

    Кіріспе сөз Матыжанов Кенжехан – М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры, филология ғылымдарының докторы

     

    ЕСТЕЛІКТЕР

     

    Иманғалиев Сәбит Т.Жүргеновтің туысы, Алматы қаласында өткен «Мерейлі отбасы» бәйгесінің бас жүлдегері,

    Ләтиева Сара – жазушы-журналист, мәдениеттанушы, Алаш сыйлығының лауреаты

     

    БАЯНДАМАЛАР

     

    1.  Сейдін Нұрлан тарих ғылымдарының кандидаты, «Ғылым ордасы» РМК Бас директорының ғылым жөніндегі орынбасары

    КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ҚАЗАҚСТАНДА ЖҮРГІЗГЕН ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ САЯСАТЫ

    2.  Садықова Айгүл – Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының доценті, педагогикалық ғылымдарының кандидаты

    ВКЛАД Т.К. ЖУРГЕНОВА В РАЗВИТИЕ КУЛЬТУРЫ И ИСКУССТВА КАЗАХСТАНА

    3.  Қорабай Серікқазы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты, доцент

    ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘМІРЕ ҚАШАУБАЕВТЫҢ КӨРКЕМ БЕЙНЕСІ

    Т.Жүргенов пен Ә.Қашаубаев жайлы деректі фильм көрсетілімі

    4.  Мұқан Аманкелді М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Театр және кино бөлімінің меңгерушісі, өнертану кандидаты, доцент

    ҚАЗАҚ ӨНЕРІ МЕН МӘДЕНИЕТІНДЕГІ ЗАМАНАЛАР ҚАҚТЫҒЫСЫ

    5.  Тәшімова Мәншүк М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Театр және кино бөлімінің ғылыми қызметкері, гуманитарлық ғылымдар магистрі

    ҚАЗАҚ ДРАМАТУРГИЯСЫНДАҒЫ АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІНІҢ БЕЙНЕСІ

    6.  Мұратқызы Айдана М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Театр және кино бөлімінің ғылыми қызметкері, гуманитарлық ғылымдар магистрі

    «ӘМІРЕ» ФИЛЬМІНДЕГІ КӨРКЕМДІК ШЕШІМДЕР

     

     

    Ұйымдастыру комитеті

    8 (727) 272-79-43; 390-06-16

    е-mail: info@litart.kz

     

     

     

     

     

     

     

     

     

               

     

     

     

     

     

    «АЛАШ ҮМІТІ » ІІ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ ФЕСТИВАЛІ БАҒДАРЛАМАСЫ

    І. ҰЙЫМДАСТЫРУШЫ: «ҮРКЕР» шығармашылық дамыту орталығы

    ІІ.ӨТЕТІН ЖЕРІ: Түркістан облысы. Түркістан қаласы. Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің   «Мәдениет орталығы».

    ІІІ.ҚОЛДАУШЫЛАР: ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті М.Әуезов атындағы Әдебиет және Өнер Институты және Ахмет Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты.Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті. Ақпараттық қолдаушы-«Qazaqstan» ТРК.

    IV.ӨТЕТІН МЕРЗІМІ: 23-26 қараша, 2018 жыл.

    V.БАЙҚАУ БАҒДАРЛАМАСЫ:

    23 қараша- фестиваль қатысушыларын қарсы алу.Тіркеу және жарналармен музыкалық бағдарламаларды қабылдау.

    24-25 қараша

    v09.00-10.00 - ашылу салтанаты.

    v10.00- 13.00 - байқау шарасы.

    v13.00- 14.30 - түскі үзіліс

    v14.30-17.00 - байқау шарасы

    v17.00- 18.30- жеңімпаздармен қатысушыларды марапаттау

    26 қараша- фестиваль қатысушыларын Түркістан қаласының тарихи-рухани жерлерімен таныстыру экскурсиясы.

    VI.МАҚСАТЫ:

    üЕлбасымыздың Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру идеясын қолдау және жасөспірімдер мен жастар арасында кең насихаттау.

    üТалабы мен таланты, бағы мен бабы қатар жүретін дарынды балалардың әдеби және мәдени кеңістігін қалыптастыруға әсер етіп , рухани байытып, көркем шығармашылық қабілетін дамыту арқылы эстетикалық тәрбиелеу.

    üАлаш зиялыларының еңбектерін тану және зерттеу арқылы ұлттық-патриоттық рухын оятуға ықпал ету.

    üЕл тарихы мен мәдениетіне құрметпен қарап, рухани байлыққа ұмтылу қасиеттерін насихаттау.

    üӨнерлері мен білімдерін сынау арқылы үлкен сахналарға шығуына жол ашу.

    VII.ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ:

        7-9 жас аралығы- Құлыншақ тобы (кіші топ)

        10-13 жас аралығы – Құлагер тобы (орта топ)

        14-17 жас аралығы- Арғымақ тобы (жоғарғы топ)

        18-21 жас аралығы- Тұлпар тобы (студенттер)

    VIII.БАЙҚАУ БӨЛІМДЕРІ:

    Өнер бөлімі:

    • Эстрадалық- вокал жанры бойынша ән орындаушылары
    • Дәстүрлі ән орындаушылары
    • Ұлттық және заманауи би орындаушылары (жеке және топтық)
    • Аспапта орындаушылары: домбыра, қобыз, фортепиано, аккардион, т.б (жеке және топтық)
    • Көркем сөз шеберлері
    • Қолөнер және бейнелеу өнері
    • Жас сахна

    Білім бөлімі:

    • Жас ғалым- алаш зиялыларының еңбектерін талдау бойынша ғылыми-көпшілік жұмыстары
    • Жас қалам- рухани жаңғыру тақырыбы аясындағы эссе-шығарма, мақала жұмыстары.

    ТАЛАПТАРЫ:

    1. «Эстрадалық вокал» бөлімі бойынша қатысушылар ЕРКІН тақырыпта алдын-ала әрленген музыкамен (минус) ЖАНДЫ дауыста, хронометражы 4 минуттан аспайтын КОНКУРСТЫҚ 1 ән орындауы тиіс. Сонымен қатар, сахнада өзін-өзі ұстауы, киімі, орындау шеберлігі, дауысы, музыкаға ілесуі мен үндестігі БАСТЫ НАЗАРДА.
    2. «Дәстүрлі ән» бөлімі бойынша қатысушылар туған ел, отан, жер, туған өлке, жеңіс, ерлік пен елдіктің шежірелі беттері, батыр бабалар және т.с.с рухани-патриоттық тақырып аясындағы тақырыпта ұлттық аспапта хронометражы 3 минуттан аспайтын 1 халық әнін немесе терме орындауы тиіс. Сонымен қатар, сахнада өзін-өзі ұстауы, киімі, орындау шеберлігі, дауысы ескеріледі.
    3. «Ұлттық және заманауи би орындаушылары» бөлімі бойынша қатысушы және топтық ұжым ЕРКІН тақырыпта 1 би орындауы тиіс. Топтың мүшелер саны шектелмеген. Орындау шеберлігі, сахналық киімі, сахнада өзін-өзі ұстауы, ескеріледі.
    4. «Аспапта орындаушылар» бөлімі бойынша қатысушылар

    хронометражы 3 минуттан ЕРКІН тақырыпта аспайтын ұлттық немесе өзге де аспапта

    1 шығарма/күй орындауы тиіс. Орындау шеберлігі, сахналық киімі, сахнада өзін-өзі ұстауы ескеріледі.

    1. «Көркем сөз» бөлімі бойынша қатысушылар Алаш зиялыларының өлеңдерін, монолог,поэмаларынан үзінді немесе өзінің арнауларын ұсына алады.Бұрын соңды сахналарды жиі орындалмаған тың туындыларды орындау- артықшылық болып есептелінеді. Хронометражы 3 минут.

    1 шығарма орындауы тиіс. Сонымен қатар, өлеңнің дұрыс таңдалуы, орындау және актерлік шеберлігі, сахнада өзін-ұстауы, дауыс ырғағы БАСТЫ НАЗАРДА. Әрленген фондық музыканы қолдануға рұқсат

    1. «Жас ғалым» номинациясы бойынша қатысушылар қазақ елінің қалыптасуына ерекше үлес қосқан алаш зиялыарының еңбектерімен қоғамдық қызметтерін зерттеген т.с.с рухани-патриоттық тақырып аясындағы   тақырыпта жаратылыстану және гуманитарлық пәндері бойынша ғылыми –сараптамалық зерттеу жұмысын, робототехника, мультипликациялық жобаларын ұсынады. Жұмыс 2 данада түптелген (переплет) күйінде байқау күні қазылар алқасына өткізілуі тиіс.

    Ғылыми-сараптамалық зерттеу жұмыста келесідей бөлімдерді қамтуы міндеттілінеді: 1) өзектілігі (актаульность); 2) ғылыми жаңалығы; 3)ғылыми ұсыныстары. Сонымен қатар, өзін-өзі ұстауы, тақырыпты меңгергендігі, жұмысты қорғау шеберлігі, сұрақтарға жауап беруі ескеріледі. Бұрын соңды зерттелмеген тың тақырыптарды ұсыну –артықшылық болып есептелінеді.Әр қатысушыға 3 минут уақыт беріледі.

    1. «Қолөнер және бейнелеу өнері» номинациясы бойынша қатысушылар «Рухани жаңғыру», «Алашордаға 100жыл», «Алаш зиялылары» отан, елбасы, ел, жер, туған өлке, жеңіс, ерлік пен елдіктің шежірелі беттері, батыр бабалар, тәуелсіздік және т.с.с рухани-патриоттық тақырып аясындағы   өз қолдарынан шыққан туындыларын көрме негізінде ұсынуы тиіс.Кемінде 3 туынды.
    2. «Жас сахна» номинациясы бойынша қатысушылар «Рухани жаңғыру», «Алаш ардақтылары», «Алашордаға 100 жыл» тақырыбын ашатын 10 минуттан аспайтын тарихи оқиғалар немесе қазіргі таңдағы жағдайларға байланысты оқиғалар желісімен сахналық қойылым қоюлары тиіс. Орындау шеберлігі, сахналық киімдері, тақырыпты аша білуі ескеріледі.
    1. 9.«Жас қалам» номинациясы бойынша қатысушылар «Ұлт болашағы-рухани жаңғыру» , «Алаштың ардақтылары», «Алаш және Қазақ елі» «Менің елім-мәңгілік ел», «Мәңгілік ел-мұратым», , «Ризамын, елім саған», «Батыр баба» (белгілі тарихи тұлғаға қатысты), «Елін сүйген Елбасы», «ЕХРО-2017 Болашақ энергиясы », «Модернизация общественного сознания», «Алашорда и Казахстан», «Мой президент», «Ассамблея-очаг единства», «Защитник родины», «Родной край», «Astana in the heart of Eurasia» , «The future energy is…» т.с.с рухани-патриоттық тақырып аясындағы шығармалары 20 қараша күніне дейін ұйымдастыру алқасына өткізуі тиіс. Шығарма А4 форматында, TIMES NEW ROMAN қарпінде 14 мөлшердегі әріппен 2 беттен кем болмауы тиіс. Дайын шығармаларды электрон күйінде поштасына 1 мамыр күніне дейін қатысушының және жетекшісінің аты жөнін толық, сыныбын, жасын, мектебі туралы ақпараттарын жазып жіберуі тиіс. Алдын-ала тексерілген шығармалардың қорытындысы   25 қараша күні шығып, жеіңмпаздар мен жүлдегерлер марапатталады.

    ЕСКЕРТУ! Әр қатысушы өзінің өнер көрсетуіне қажетті музыкасын СD дискіде немесе Flash картада сақтап байқау күні алдын ала ұйымдастырушыларға өткізуі тиіс.

    XI.МАРАПАТТАУ

    Жеңімпаздар мен жүлдегерлер номинациялары мен жас ерекшеліктеріне сәйкес Бас жүлде, І,ІІ,ІІІ лауреаттары және І,ІІ,ІІІ дипломанттары грамоталармен, арнайы номинациялық марапат қағазымен және «ҮРКЕР» шығармашылық дамыту орталығының арнайы сыйлықтарымен марапaтталады. (барлық қатысушы сыйлық және номинациялық марапат қағазына ие болады)

    ЖЕТЕКШІ ұстаздар «ҮРКЕР» шығармашылық дамыту орталығының арнайы алғыс хатымен марапатталады. Ерекше үлес қосқан жетекшілерге «ҮРКЕР» шығармашылық дамыту орталығының және қолдаушылардың арнайы сыйлықтары табысталады. Республикалық телеарналар мен басылымдарда жарыққа шығарылады.

    XII.ҚАРЖЫЛЫҚ ШЫҒЫН ЖӘНЕ ЖАУАПКЕРШІЛІК

    Фестиваль қатысушыларының жол шығындары және қатысушы жарнасы жіберуші тарап есебінен болады. Фестиваль уақытында кәмелетке толмаған қатысушыларға ата-аналары немесе жетекшілері жауапты болады.

    Байқауға қатысушылар келесідей сомада қатысушы жарнасын өткізуі тиіс:

    • жеке қатысушы-10 000 теңге;
    • дует-20 000 теңге;
    • трио- 25 000 теңге;
    • ансамбльдер (10адамға дейін)- 35 000 теңге (10 адамнан асқан жағдайда әр қатысушыға 3500 теңгеден)
    • «Жас қалам » бөлімі (шығарма) қатысушысы- 10 000 теңге

    Қатысу жарнасы барлық байқау бөлімдері бойынша 23 ҚАРАША күні тіркеу барысында жетекшілер немесе ата-аналармен немесе 16 жасқа толған оқушылармен өткізіледі.

    ХІІІ.БАЙЛАНЫС ЖӘНЕ АЛДЫН-АЛА ТІРКЕУ

    Байқауға қатысушыларды алдын-ала тіркеу ALASH.FESTIVAL@MAIL.RUпоштасы арқылы жүреді. Ақпарат алу және жауапты тұлғалар:

    1. Байқау бағдарламасы/ұйымдастыру сұрақтары:

                                                                 Жансая          +7  778 993 33 45

    1. Қарсы алу,орналастыру:               Нұрсұлтан   +7  708 403 87 94  
    2. Сұраныс/шақыртулар жіберу:      Лесгүл +7  707 765 62 65
    3. 4.Музыка және репертуар таңдау:  Гүлнар          +7  778 100 00 82

    Алдын-ала тіркелу 2018 жылдың 23 қараша күні аяқталады.

     

    ӨТІНІШ-САУАЛНАМА ҮЛГІСІ

    Қатысушы/ топ атауы Жасы Байқау бөлімі Келген жері Жетекші және байланыс
    1          
    2          
    3          
    4          
    5          
    6          
    7          

    ЛИТЕРАТУРНЫЙ КОНКУРС

    Кафедра казахской литературы и теории литературы факультета филологии и мировых языков совместно с философско-литературным журналом «Тамыр» объявляет Республиканский литературный конкурс.

    Сроки проведения: Конкурс проводится с 12 февраля по 01 мая 2018 года.

    Подведение итогов и объявление главных итогов Конкурса – 01 июня 2018 года.

    Цель Конкурса:

    1. Выявление талантливых поэтов, прозаиков, драматургов среди молодежи Казахстана, представление их произведений широкой публике, литературоведам и издателям.

    2. Поддержка в публикации лучших работ молодых талантов, содействие их творческому росту и известности.

    Номинации конкурса:

    1. Лучшее поэтическое произведение.

    2. Лучшее прозаическое произведение.

    3. Лучшее драматическое произведение.

    Награды:

    1. Произведения победителей конкурса будут опубликованы в журнале «Тамыр».

    2. Участникам конкурса, занявшим первые 20 мест, будет предоставлена возможность бесплатно посетить мастер-классы ведущих ученых-литературоведов, современных прозаиков и поэтов по писательскому мастерству, ораторскому искусству, получить консультации.

    3. Помимо дипломов 1, 2, 3 степени, будут присужден специальный приз читательских симпатий (по итогам обсуждения произведений на Интернет сайтах организаторов конкурса).

    Условия конкурса:

    1. В конкурсе могут принять участие лица в возрасте от 14 лет до 35 лет.

    2. Принимаются художественные произведения на казахском и русском языках, ранее не публиковавшиеся в других изданиях.

    Требования к конкурсным работам:

    1. На конкурс принимаются работы общим объемом не более 20 печатных страниц, набранные Times New Roman через один интервал 14 кеглем. Поля по 2,5 см со всех сторон.

    2. К конкурсным работам необходимо приложить:

    а) заявку об участии, содержащую следующие данные:

    ФИО автора(-ов)

    Возраст

    Место учебы, работы

    Контактные данные, телефон, e-mail, WhatsApp

    Номинация

    Согласие на публикацию присланных работ на сайтах организаторов конкурса и в журнале;

    б) краткую творческую биографию (не более 1 печатной страницы).

    Оргмоменты конкурса:

    1. Участник конкурса присылает по электронной почте на имя организаторов свои произведения, заявку, краткую творческую биографию, тем самым выражая свое согласие с безвозмездной публикацией своих произведений на сайтах организаторов конкурса и в журнале «Тамыр».

    2. Организаторы конкурса на свое усмотрение формируют жюри литературного конкурса из числа писателей, ведущих ученых-литературоведов, критиков, сотрудников журнала.

    3. Организаторы конкурса имеют право:

    - проводить предварительный отбор стихов для конкурса;

    - публиковать на сайте организаторов отобранные произведения каждого автора,

    берёт на себя право редактировать присланные на Конкурс стихи.

    4. Организаторы конкурса не редактируют присланные работы и не несут ответственности за их содержание. Все присланные на конкурс работы будут публиковаться в авторской редакции.

    Контактные данные организаторов конкурса:

    Официальные сайты организаторов литературного конкурса: www.kaznu.kz, http://tamyr.org

    Электронные адреса для подачи заявок и отправки работ: literaturakz2018@gmail.com

    Телефоны: +7 (727)3773339 (внутр. 1328, 1330)

    Информацию о литературном конкурсе можно посмотреть на сайте: http://www.kaznu.kz/ru/16810/adverts/5575

     

     

    Конгресс ауқымды энерготехнологиялар саласында, маңызды жетістіктерімен және заманауи энергетикадағы қалыптасқан тенденцияларымен қамтамасыз ететін және тәжірибе алмасатын пікір – талас алаңына айналады. Конгресс Орталық Азиядағы, алыс және жақын шетелдердегі ғалымдардың ғылыми-инженерлік жаңалықтарына тереңдеуде, энергия тиімділігін жоғарылатуда консолидацияның күшейуіне және өндірістегі алғы технологияның дамуына және энергияны сақтауда өзіндік серпіліс береді. Конгресс қатысушыларға өзі атынан қатысып отырған мекеменің әлемдік масштабта, жаңа дипломатиялық және ғылыми-зерттеу тұрғысынан жаңа серіктестер табуға мүмкіндік береді. Толығырақ ақпаратты wsec.kz интернет сілтемесі арқылы алуға болады.

     

    ИНСТИТУТ ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА ИМЕНИ М.О. АУЭЗОВА ОСУЩЕСТВЛЯЕТ ПОДГОТОВКУ НАУЧНЫХ КАДРОВ СОВМЕСТНО С КАЗНУ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ

    Мы предлагаем Вам уникальную возможность получить АКАДЕМИЧЕСКУЮ СТЕПЕНЬ, СОЧЕТАЮЩУЮ В СЕБЕ НАУЧНЫЕ ТРАДИЦИИ И СОВРЕМЕННЫЕ СТАНДАРТЫ ОБРАЗОВАНИЯ, по специальностям Магистратуры и Докторантуры PhD:

    6М021400 – Литературоведение

    6D021400 – Литературоведение,

    включая следующие специализации:

    6М021401 – Современная литература Казахстана

    6М021402 – Текстология

    6М021403 – Фольклористика

    6D021401 – Теория и литературная критика

    6D021402 – Казахский фольклор и древняя литература

    Документы для поступления принимаются Приемной комиссией КазНУ имени аль-Фараби по адресу: проспект аль-Фараби, 71, в период с 20 июня по 29 июля.

    Приглашаем Вас посетить научно-исследовательские институты «Ғылым ордасы», где Вы можете все узнать о нашей работе и о наших специальностях.

    Наш адрес:

    050010, г. Алматы,

    ул. Курмангазы, 29, 2 этаж.

    «Ғылым ордасы» открывает перед Вами свои двери!

    Search