• (727) 272 74 11
  • info@litart.kz

    Жаңалықтар

    16 апреля 2018 года в Доме дружбы г.Алматы состоялась Республиканская научная конференция «Герольд Бельгер: притяжение души», организованная Республиканским общественным объединением «Совет немцев Wiedergeburt», Институтом литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК, Национальной библиотекой Республики Казахстан, Научно-экспертной группой АНК г.Алматы.

    Приветственным словом конференцию открыл А.Ф. Дедерер, председатель Республиканского общественного объединения «Совет немцев Wiedergeburt».   Время отдаляет нас от исторических событий, притупляет память. В Казахстане жил и творил, активно участвовал в общественной жизни страны представитель трех культур – немецкой, казахской и русской, Лауреат Президентской премии мира и согласия (1992), кавалер ордена «Парасат» (1994), заслуженный работник культуры Казахстана (1987), лауреат премии Союза писателей Казахстана имени Беимбета Майлина (1988), лауреат Независимой премии «Тарлан» (2002), лауреат высшей журналистской премии «Алтын – Самрук» – «Золотой грифон» (2007), обладатель «Креста за заслуги перед Германией с бантом» (2010), многих медалей Герольд Карлович Бельгер. Его творческое наследие, вобравшее традиции трех великих культур, остается по-прежнему нравственным, духовным ориентиром в воспитании казахстанского патриотизма, формировании межкультурного диалога, сохранении уважительного отношения к этносам многонационального Казахстана.

           С докладами о творческом пути Герольда Карловича выступили заслуженный деятель РК, писатель, драматург, член Казахского ПЕН-клуба С.А. Елубай «Бельгер как символ языкового согласия в Казахстане», член Союза писателей РК, доктор филологических наук, профессорА.Ж. Жаксылыков «Мастерство Г. Бельгера – переводчика». Тепло вспоминали Герольда Карловича член Ассамблеи народа Казахстана, президент фронтового клуба имени газеты «Казахстанская правда», участник Великой Отечественной войны, гвардии полковник Л.Ю. Гирш; писатель, драматург, лауреат Государственной премии Республики Казахстан Д. Исабеков и председатель Правления Союза кинематографистов Республики Казахстан Е. Турсунов.

         «Еще в Парламенте, когда мы были депутатами Верховного Совета Республики Казахстан и состояли в Комитете по культуре, печати, средствам массовой информации и общественным объединениям, я обратил внимание на его воистину сыновье отношение к молодой казахской государственности, вспоминает директор Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК, академик НАН РК Уалихан Калижанов. Секрет влияния его Слова, думается, в том, что он человек с обостренным восприятием жизни страны и народа, его горечей и печалей. А сердце и мысли его направлены на то, как помочь людям, как построить на казахской земле лучшую жизнь, как поднять дух казахского народа. Причем, он прекрасно излагает свои мысли на казахском языке, глубоко знает душу и традиции народа, среди которого вырос, и в то же время вносит струю европейского мышления и культуры».

           На конференции с интересными научными докладами выступили писатель А.К. Ахетови заместитель главного редактора журнала «Простор», председатель совета по русской литературеЛ.К. Шашкова, котораяговорила «Словах назидания» Абая и творчестве Г.К. Бельгера. Об изучении повестиГ. Бельгера «Перед далью» в школьной программе рассказала учитель русского языка и литературы общеобразовательной школы г.АлматыР.З.Хисматуллина.

           Модератор мероприятия заместитель научно-экспертной группы АНК г. Алматы, член Правления Союза писателей Казахстана С. Ананьева познакомила собравшихся с зарубежными изданиями избранных произведений Г. Бельгера и очерка-эссе «Гёте и Абай» на английском языке.   Напомнила о фактах активного сотрудничества Герольда Карловича с Институтом литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК. Известный писатель принимал участие в Международных научных симпозиумах, проводимых Институтом, был автором разделов коллективных монографий «Литература народов Казахстана» (2004), «Литература народа Казахстана. Издание второе, дополненное» (2014), публиковался на страницах журнала «Керуен». Очерк-эссе «Гёте и Абай» переиздан Институтом литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК в XIX-м томе серии «Классические исследования», востребованной научным и культурным сообществом страны.

    В 2016 году в Москве вышла вторым, дополненным изданием антология литературы российских немцев второй половины ХХ – начала ХХI веков «Dermisstrauischensonneentgegen …» / «Навстречу недоверчивому солнцу», которая открывается очерком о творчестве Г. Бельгера. В антологию включена повесть Г. Бельгера «На сопках Манчжурии». Руководитель проекта – первый заместитель председателя Международного союза немецкой культуры, вице-президент Федералистского союза национальных меньшинств Европы Ольга Мартенс. Ответственный редактор, руководитель редколлегии – доктор филологических наук, профессор кафедры теоретической и исторической поэтики Российского гуманитарного университета, ведущий специалист по литературе Института этнокультурно-

    го образования Елена Зейферт.

             В конференции приняли участие представитель Россотрудничества в Алматы И.В. Переверзева, руководители этно-культурных объединений г.Алматы, представители творческих союзов, научной интеллигенции, А.Ш. Алимжанова, кандидат философских наук, профессор, заведующая кафедрой «История Казахстана и социальные науки» КазНАИ имени Т.К. Жургенова; М.Д. Шаймерденова, кандидат исторических наук, профессор, профессор кафедры «История Казахстана и социальные науки» КазНАИ имени Т.К. Жургенова; В. Толмачев, вице-президент фонда «Культура»; известные режиссеры С. Нарымбетов и А. Головинский; заведующая кафедрой Центрально-Азиатского университета, кандидат филологических наук, доцент А.К. Тусупова; студенты КазНАИ имени Т.К. Жургенова и ЦАУ, докторанты и магистранты Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК и многие другие почитатели таланта Г.К. Бельгера.

       Сотрудниками Национальной библиотеки РК подготовлена выставка книг Г. Бельгера. Участникам конференции продемонстрирован документальный фильм «Герольд Бельгер: Линия судьбы» режиссера Булата Нусипбекова.

       В итоге участниками Республиканской научной конференции «Герольд Бельгер: притяжение души» принята Резолюция по вопросу издания сборника материалов конференции и увековечивания памяти известного казахстанского писателя, переводчика, публициста, общественного деятеля, литературного критика Г.К. Бельгера.

      

     

     

      

                В Доме дружбы г. Алматы состоялась презентация нового издания трехтомной серии «Пламя Победы». Автором проекта выступил член Ассамблеи народа Казахстана, президент фронтового клуба имени газеты «Казахстанская правда», участник Великой Отечественной войны, гвардии полковник Л.Ю. Гирш.

             Авторы презентованного издания рассказывают о казахстанцах, участниках Великой Отечественной войны. Перед читателями оживают страницы героического прошлого, солдатские судьбы, ежедневный подвиг тружеников тыла. Статьи, очерки, эссе, воспоминания … Словарь военного детства. В жанровом отношении материалы самые разнообразные, они раскрывают вклад в Победу и деятелей культуры и литературы.

             Стихотворения казахстанских поэтов и школьные сочинения, поступившие на конкурс, объявленный составителями сборника, также опубликованы на страницах «Пламени Победы».

                В третий том включены стихотворения «Высотка», «Среди разрывов мин и огня…», «Константин Заслонов», «Думы сапера в трясинах Пинска», «Мое имя» участника Великой Отечественной войны, кандидата филологических наук, поэта, известного ученого-литературоведа Сагингали Сеитова, долгие годы проработавшего в нашем Институте.

     

     

     

    В Институте литературы и искусства им. М.О.Ауэзова КН МОН РК состоялась встреча сотрудников отдела аналитики и внешних литературных связей с Михаилом Борисовичем Гоголевым – автором поэтического переложения на русский язык Слов назидания Абая Кунанбаева.

    М.Б.Гоголев известен в Казахстане как епископ Каскеленский Геннадий, ректор Алматинской духовной семинарии. Первый поэтический сборник епископа Геннадия издан в Москве в 2017 году. Помимо стихотворений поэта, в него вошли поэтические переложения одиннадцати слов назидания Абая. В ходе встречи епископ Геннадий преподнес в дар эту книгу Институту литературы и искусства им. М.О.Ауэзова. Сотрудники Института рассказали о научных трудах отдела, посвященных творчеству Абая Кунанбаева, и вручили Епископу Геннадию сборник «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» (2016) и коллективную монографию «Абай Кунанбаев в мировом литературоведении» (2017).

     

     

     

     

    В книжном магазине «Меломан» (г.Алматы) состоялась презентация книги «Гончие псы» казахстанского поэта, прозаика, переводчика Фархата Тамендарова – члена Союза писателей Казахстана, члена Казахского Пен-клуба.

    В 2012 году Ф. Тамендаров за перевод «Сказания о Йусуфе» стал лауреатом Международного конкурса переводчиков «Ак Торна» (г. Уфа, Россия). В 2013 году он стал финалистом Международного конкурса «Open Central Asia Book Forum and Literature Festival» (г. Лондон, Великобритания) в номинации «Художественный перевод». Им был представлен на конкурс перевод поэзии С. Сейфуллина.

    Исследование творчества Ф. Тамендарова представлено в коллективной монографии «Современная литература народа Казахстана», подготовленной учеными Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова КН МОН РК, изданной в 2014 году. Статья о Ф. Тамендарове размещена на белорусском сайте «Созвучие. Литература и публицистика стран содружества» (http://new.sozvuchie.by/news/2015-12-04). Доклад «Поэтические книги казахстанского поэта Фархата Тамендарова» включен в сборник материалов международной научной конференции «Авторское книготворчество в литературе: комплексное изучение», проведенной Омским государственным педагогическим университетом в 2013 году.

    Ф. Тамендаров – автор поэтических сборников «Солнца светлого сиянье», «Зеркало на ладони», «Мгновение вдоха» и сказки-поэмы «Золотая роза Гулистана». Его произведения публикуются в альманахах «Литературная Азия» и «Литературная Алма-Ата», в журнале «Простор» и газетах. В 2016 году стихотворения поэта вошли в Антологию «Мәңгілік Елім менің – Вечная Страна моя», подготовленную Союзом писателей Казахстана. В 2018 году издана приключенческая повесть «Гончие псы», ориентированная на подростково-юношескую аудиторию.

    По мнению модератора литературного мероприятия, писателя Лили Калаус, «выход в свет книги “Гончие псы”, предназначенной для молодого читателя – это праздник». На презентации с поздравлениями выступили директор издательского дома «Жибек жолы», поэт, писатель, переводчик Бахытжан Канапьянов, президент Казахского Пен-клуба, писатель Бигельды Габдуллин, заместитель председателя Союза писателей Казахстана Мереке Кулькенов, директор Национальной государственной книжной палаты РК, писатель Алибек Аскаров, член Казахстанского национального географического общества, писатель Исмаилжан Иминов, член Академии русской современной словесности, писатель, критик Леонид Бахнов, главный редактор российского журнала «Знамя», литературовед, публицист Сергей Чупринин, директор Открытой Литературной школы Алматы Михаил Земсков, поэт Сагин-Гирей Байменов, общественный деятель Софья Раева и другие. Среди гостей были литераторы В.Владимиров, А.Арцишевский, У.Тажикен, Ю.Серебрянский, И.Одегов и сотрудники Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова А.Хамраев и А.Машакова.

     

     

     

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында 12.04.2018 күнi «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Ғылым күніне орай «Ұлттық әлеует: мәдениет пен идеологияның дамуы» атты ғылыми семинар өтті. Іс шараға Әдебиет және өнер институтының ғалымдарымен қатар Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты директорының орынбасары, э.ғ.д. Ғалымжан Мұстахимұлы Дүйсен мырза мен Алматы Менеджмент университеті Тілдерді дамыту орталығының зерттеуші-доценті, филол.ғ.к. Гүлзира Шардарбекқызы Ақымбекова ханым, сондай-ақ Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының ғылыми қызметкерлері, PhD докторанттар мен магистранттар қатысты. Ғылыми семинар соңында филол.ғ.д. Г.Ж.Орда, өнертану к. А.О.Мұқан, өнертану к. Д.С.Шарипова, өнертану к. А.Ж.Қазтуғанова, PhD докторант, әдебиеттанушы жас маман Е.Қуатбекұлының баяндамалары негізінде келесі қорытындылар жасалды:

    - халықтың тарихи-мәдени жады болып табылатын көркем өнердің қоғамдық маңызы ғылыми зерттелуі тиіс;

    - брендтік әдебиет қорын ұлғайту мақсатында ұрпақ тәрбиесі үшін маңызы зор, ел тарихы мен мәдениетін арқау еткен үздік туындылардың топ-тізімдемесін жасау қажет;

    - заманауи көркем үдерісті кәсіби саралауға, әдеби сынның дамуына игі әсер ететін шараларды қолға алу қажет (мамандар даярлау, конкурстар өткізу, бірлестіктер құру, т.б.).

    Алдағы уақытта осы міндеттерді іске асыру бойынша нақты жұмыстар жүргізілетін болады.

     

     

    В журнале «Филология и человек» впервые опубликованы статьи ученых Института литературы и искусства им. М.О. Ауэзова КН МОН РК. Журнал издается в г. Барнауле с декабря 2006 года. Входит в Перечень ведущих российских рецензируемых научных журналов и изданий, рекомендованных Высшей аттестационной комиссией Министерства образования и науки Российской Федерации для публикации основных научных результатов диссертаций на соискание ученых степеней доктора и кандидата наук.

    Учредителями являются Алтайский государственный университет; Алтайский государственный педагогический университет; Алтайский государственный гуманитарно-педагогический университет имени В.М. Шукшина; Горно-Алтайский государственный университет.

    Главный редактор – Т.В. Чернышова, доктор филологических наук, профессор. В состав международного редакционного совета входят профессора из России, Канады, Австрии, Польши, Беларуси, Казахстана.

    Журнал включает разделы «Статьи», «Научные сообщения», «Критика и библиография», «Филология: люди, факты, события», резюме и сведения об авторах. Он выходит четыре раза в год в издательстве и типографии Алтайского государственного университета.

    В четвертом номере 2017 года опубликованы статьи заведующей отделом аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова С.В. Ананьевой в соавторстве с профессором Алтайского государственного педагогического университета, доктором филологических наук В.И. Габдуллиной «Научные контакты в литературоведении: Мухтар Ауэзов и мировая литература» и ведущего научного сотрудника отдела аналитики и внешних литературных связей Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова, кандидата филологических наук А.К. Машаковой «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции».

    Материал С.В. Ананьевой и В.И. Габдуллиной подготовлен в рамках проекта РФФИ и Министерства образования и науки Алтайского края «Русская словесность на трансграничном пространстве России и Казахстана: процессы интеграции» (№ 16-14-22002).

    Материал А.К. Машаковой подготовлен в рамках проекта Министерства образования и науки Республики Казахстан «Творчество Абая Кунанбаева в зарубежной рецепции» (№ 1981/ГФ4).

     

     

    2 марта 2018 г. в Пресс-центре Дома прессы г. Минска состоялась пресс-конференция по итогам Международного симпозиума литераторов «Писатель и время», в которой приняли участие  Алексей Иванович Черота, главный редактор журнала «Нёман»;  кандидат филологических наук Клара Жагипаровна Мынжасарова;  Роберт Мугаллимович Миннуллин,  народный поэт Татарстана, переводчик белорусской поэзии на татарский язык; Виктория Альгимантовна Лукошюте, референт управления издательской и полиграфической деятельности Министерства информации Республики Беларусь  и Светлана Викторовна Ананьева, заведующая отделом аналитики и внешних литературных связей  Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова КН МОН РК, член Союза писателей Казахстана. 

    С. Ананьева подробно рассказала о казахско-белорусском литературном сотрудничестве на современном этапе, об изданных книгах, новых переводах. Отвечая на вопросы корреспондентов белорусских изданий о том, как отражается тема малой Родины в произведениях современных авторов, Роберт Миннуллин продемонстрировал это на примере своих поэтических произведений, а Светлана Ананьева рассказала о программе Туған жер, провозглашенной Президентом Казахстана Нурсултаном Абишевичем Назарбаевым в программной статье «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания». 

    «Патриотизм начинается с любви к своей земле, к своему аулу, городу, региону, с любви к малой Родине», – пишет Глава государства Н.А. Назарбаев.  «Малая Родина – это место, где ты родился и вырос, а порой и прожил всю жизнь. Там горы, реки, рассказы и мифы об их возникновении, имена людей, оставшихся в памяти народа. Можно продолжить перечисление.  Все это важно».  

    Важнейшая черта патриотизма – особое отношение к родной земле, ее культуре, обычаям традициям.  «Это основа того культурно-генетического кода, который любую нацию делает нацией, а не собранием индивидов. На протяжении столетий наши предки защищали конкретные места и районы, сохранив для нас миллионы квадратных километров благодатной земли. Они сохранили будущее». Современные поэты и писатели Казахстана глубоко осознают и отражают в своем творчестве основополагающую идею Лидера нации Н.А. Назарбаева: «От малой родины начинается   любовь к большой родине – своей родной стране, к Казахстану».  

    Поэтические и прозаические тексты мастеров художественного слова, представителей разных этносов Казахстана будут изданы в хрестоматии "Казахстан в моей судьбе".

     

     

    27 наурыз күні сағат 11.00-де Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапхананың Нәзира Дәулетова атындағы залында ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты біргелікте аталмыш Институт ғалымдарының бүгінгі қазақ театр өнеріне арналған 5 жаңа кітабының тұсаукесер рәсімі болып өтті.

    27-наурыз Халықаралық театр күні. Еліміздің 60-тан аса театр ұжымдары арнайы дайындалып, өздерінің кәсіби мерекесі қарсаңында жыл бойы жасаған жемісті еңбектерімен есеп беріп жатады. Бұл Елбасының биылғы Жолдауы мен «Рухани жаңғыру» бағдарламасындағы белгіленген игі шаруалармен үндесіп, еліміздің рухани-мәдени тұрғыдан түлеуіне өз септігін тигізетін дәстүрлі іс-шараға айналды.

    Мемлекеттік маңызы бар осындай іс-шараға М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдарының да айтары бар. Институтымыздың Театр және кино бөлімі осы бағытта іргелі зерттеулерімен ерекшеленді. Бүгінгі қазақ театры мен оның бағыт-бағдарын, өзекті мәселелерін 2015-2017 жж. аралығында зерттеп жазған 5 ұжымдық монографиясы ҚР БҒМ Ғылым комитеті қаржыландыруымен іргелі және қолданбалы ғылыми-зерттеу жобалары аясында дайындалып баспадан шықты. Кітап авторлары республикадағы белгілі театр, музыка саласының зерттеуші мамандар. Бұл кітаптар бүгінгі театртану ғылымына қосылған қажетті зерттеулер болуымен бірге қазақ театр өнерін зерттейтін мамандарға, мәдениеттанушыларға, арнайы орта және жоғары өнер оқу орындарының студенттеріне, театр өнері мен мәдениетінің тарихына қызығушылық танытатын жалпы жұртшылыққа арналған.

    Шара барысында жоба жетекшілері Аманкелді Мұқан мен Анар Еркебай кіріспе сөзін сөйлеп, ҚР Халық әртісі Ерсайын Төлеубай, Алаш әдебиет сыйлығының иегері, белгілі драматург Сұлтанәлі Балғабаев, Ұлттық кітапхана басшылығының өкілдері кітаптардың тұсауын кесті. Сондай-ақ, институттың барлық ғылыми қызметркелері мен БАҚ өкілдері де пікірлерін білдіріп, құттықтады.

     

    Кітаптар туралы қысқа ақпарат:

     

    1.«Искусство казахов в аспекте общетюркских культурных традиций». Ұжымдық монография. –Алматы: ЖШС «Print Express баспасы және полиграфиясы»,

              Бұл ұжымдық монографияда қазақтардың бейнелеу, музыка және театр өнерінде көркем бейнелер мен символдардың даралығы мен әмбебаптық дәстүр жалғастығы, көркемөнердегі жалпытүркілік ортақ әлемінің көркем келбеті, бірлігі мен өзіндік ерекшеліктері айқындалды.

     

     

     

     

     

     

          2.«Қазақ сахнасының шеберлері: Шығармашылық портреттер». - Алматы: ЖШС «Print Express баспасы және полиграфиясы», 2017. – 324 б. илл. Жауапты редакторы өнертану кандидаты Мұқан А.О.

           Бұл кітапта қазақ мәдениетінің маңызды саласы театр және кино өнеріндегі танымал тұлғаларының өнері жан-жақты зерделеніп, олардың отандық мәдениеттегі алатын орны, өзіндік суреткерлік ерекшелігі ашып көрсетіледі. Көрерменнің көңілін жаулаған талантты актерлер мен режиссерлердің шығармашылығын дәріптеп ұрпақ жадында сақтауға ықпал ету бұл кітаптың басты мақсаты.

     

     

     

     

     

           3. «ХХІ ғасырдағы қазақ театры: дәстр және инновация». Ұжымдық монография. – Алматы; Принт-экспрес. 2017 ж. 340 бет. қосымша, кестелер, илл. Жауапты редакторы өнертану кандидаты Мұқан А.О.

              ХХІ ғасырдағы Қазақстан театрларындағы жүзеге асып жатқан инновациялық жобалар, сахна өнерінің бүгінгі келбетін ашатын стилистикалық даму бағыт-бағдары мен ерекшеліктері, жетістіктерін әлемдік өркениетке жанасатын көркемдік келбеті қарастырылады. Тәуелсіз Қазақстанның театр сахналарында соны әлемдік озық тәжірибені енгізген сахналық қойылымдары, көрерменнің көңілінен шыққан драма, қуыршақ, опера және балет өнеріндегі инновациялық ізденістер сарапталады.

     

     

     

     

     

    4. «Мүмкіндігі шектеулі жандар шығармашылығындағы өнердің ролі мен орны». (Алматы: ЖШС «Print Express баспасы және полиграфиясы»,Ұжымдық моногрфия. – Алматы, 2017. –194 б. Жауапты редакторы өнертану кандидаты Еркебай А.С.

           «Мүмкіндігі шектеулі жандар шығармашылығындағы өнердің ролі мен орны» ұжымдық монографиясы Қазақстан өнеріндегі мүмкіндігі шектеулі азаматтардың шығармашылығына арналған. Бұл тақырып бұрын мүлдем қарастырылмаған тың зерттеу нысаны ретінде құнды. Мүмкіндігі шектеулі болса да қоғамда тең құқылы әрекет етуге, шығармашылықпен айналысуға толыққанды мүмкіндікке ие жандардың жетістіктері, өзіндік өзекті проблемаларына да назар аудартады.

     

     

     

     

     

    5. «Қазақстанның заманауи театр үдерісіндегі Фестивалдің халықаралық байланыс ретіндегі рөлі». – Ұжымдық монография. – Алматы, баспасы “Print-Express”, 2017. – 350 б. Жауапты редакторы өнертану кандидаты Еркебай А.С.

         «Қазақстанның заманауи театр үдерісіндегі Фестивалдің халықаралық байланыс ретіндегі рөлі» ұжымдық монографиясы қазақ театрын шетелдерге танытатын, сахна өнерінің дамуына ерекше үлес қосатын халықаралық, республикалық деңгейдегі театр фестивальдерінің тарихы мен қалыптасуын, басты тенденциялары мен ізденіс жолдарын, бағыт-бағдары мен театр өнерін дамытуға тигізетін әсерін айқындауға арналған.

     

     

     

     

     

     

    Институт

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты 1934 жылы ашылып, тарих, археология, тіл, әдебиет және фольклорды, бейнелеу, музыка, театр, хореография өнерін зерттеумен айналысқан Қазақтың Ұлттық мәдени ғылыми-зерттеу институтынан бастау алады. 1936 жылы КСРО Ғылым Академиясы Қазақ филиалының қазақ тілі мен әдебиеті және халық шығармашылығы секторы болып ашылды. 1941 жылдан бастап бұл сектор Тарих, тіл және әдебиет институты құрамына еніп, 1945 жылы Тіл және әдебиет институты болып қайта құрылды. 1961 жылы мамыр айында осы институт негізінде Қазақ ССР Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты болып жеке бөлініп шықты. Сол жылдың тамыз айында институтқа М.О.Әуезов есімі берілді. 1963 жылы қарашада институт құрамында М.О.Әуезовтің әдеби-мемориалды музейі мен жазушының мұрасын зерттейтін ғылыми бөлім ашылды.

    М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты құрылған уақытынан бері қазақ әдебиеті мен фольклорын және өнерін зерттейтін бас ғылыми мекемеге айналды. Институт ғалымдары ұлттық әдебиет пен өнердің тарихы мен теориясын, аса көрнекті әдебиет және өнер қайраткерлерінің шығармашылық мұрасын зерттеу ісіне үлкен үлес қосты.

    Тарих

    Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру

    Латын әрпін қолдана бастағаннан кейін ескеруді қажет ететін бірер мәселе бар. Соның бірі – мемлекеттік тілдің ахуалы қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тілімі болғанымен, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Мемлекеттік түсім комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар әзірше тек қана орысша. Банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңді кінәлап, өзіңе ұрсатыны жөніндегі алаңдататын мысалдар баршылық.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпі мемлекеттік тілімізде қолданылатын болса, онда бүкіл мемлкекеттік құжаттар да осы қаріппен жазылуы тиіс емес пе?

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдайтын әдетімізден әлі айнығанымыз жоқ. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін артикуляциялық ерекшеліктеріне байланысты орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынындығы табиғи. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын әлі күнге дейін орысша транскрипциясы бойынша «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллицаға салған жағдайда ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ү», «Ғ», «Қ», «І», «Ә», «Ң», «Ө», «Һ» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол бұрмалаудың теріс ықпалымен кетіп барамыз.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде ана тіліміз әлі де орысшаға тәуелді. Оны мойындауымыз керек.

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы ағылшын және басқа ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе тез меңгеретін болады, сөйтіп ұлтаралық интеграция да күшейе түспек.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Бір сөзбен айтқанда, латын әліпбиіне қайта оралу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Нұрдәулет Ақыш

    Елбасының «Болашаққабағдар: руханижаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында көрсетілген тапсырмаларды орындау мақсатында және мақаланың идеялық мазмұнын жан-жақты түсіндіріп, насихаттау үшін Институт директоры У.Қалижановтың бұйрығымен арнайы жұмыс тобы құрылды. Филология ғылымдарының докторы Н.Б. Ақыш жетекшілік ететін жұмыс тобының құрамында А.Қ.Ахетов, Ә.Хамраев, Е.Баят сынды елге танымал азаматтар мен өнертанушы жас ғалым А.Еспенова бар. Жұмыс тобы маусым айынан бастап жоспарлы іс-шараларды өткізуге кірісті.

    Жуырда топ жетекшісі Н.Б.Ақыш Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында болып қайтты. Нұрдәулет Бәбиханұлы Барлыбай аңғарында орналасқан аудандық «Сеңгір тынығу лагерінде» және Маңырақ ауылдық округінде тұрғындармен кездесулер өткізіп, Елбасының бағдарламалық мақаласын жан-жақты талқылауға арналған жиындар өткізді. Тыңдаушы қауым тарапынан қойылған сұрақтар легі кездесулердің салмағын арттырып, мағынасын арттыра түсті. Округ тұрғындарымен болған кездесу халық батыры Дәулетбай батырға және ақын-композитор Әрімжан Жанұзақұлына арналған ескерткіштерді орнату аясында өтті. Екі кездесу де тыңдаушыларды өзінше әсерге бөлеп, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын тереңірек түсінуге ықпал жасағаны сөзсіз.

    Аталған іс-шараларға қатысып, салихалы әңгімелерді ықыласпен тыңдаған жұртшылық өкілдері, соның ішінде Маңырақ округінің әкімі Ә.Қожахметов, кәсіпкер Б.Мықиянов, «Сеңгір тынығу лагерінің» жетекшісі Б.Саябаев өз сөздерінде Елбасының бағдарламалық мақаласында айтылған мәселелерге қашанда қолдау білдіретіндіктерін жеткізіп, Алматыдан арнайы келген ғалым-жазушыға алғыстарын жеткізді.

    ШҚО Тарбағатай ауданындағы «Сеңгір тынығу лагерінде» өткен кездесуге 40 адам, Маңырақ ауылдық округіндегі бас қосуға 60 адам қатысты.

     

     

    Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын талдау

    Нұрдәулет Ақыш

    Латын әліпбиіне көшу туралы пікірталастар

    Осы соңғы айларда қазақ қоғамын серпілткен елеулі оқиғалардың бірі Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы болды. Онда Елбасымыз: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақастан-2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдемдім. Бұл – сол кезде барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз» деп атап айтқан болатын.

    Осыған орай қазақ оқырмандарының назарын аударып отырған шоқтықты пікірталастың бірі – қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясына қатысты. Ұлтымыздың рухани әлемі үшін маңызды болып табылатын осынау өзекті мәселеге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ұсыныстар, ой-пікірлер тасқыны үздіксіз орын алуда.

    Күн тәртібінде тұрған осынау өзекті тақырыпты одан әрі дамытып, латын әліпбиіне көшудің тиімді жақтары мен зиянды тұстарын талдап көрсетіп жазылған мақалалар қатары күн сайын толыға түсуде. Олардың арасында назар аударуға татитындарының бірі - Амангелді Айталының «Қазақ тіліне сұраныс жоқ елде латын әліпбиіне сұраныс бола ма?» деп аталатын сараптамасында бірден басын ашып айтатын жағдай – автор мәселені қабырғасынан қоя отырып, қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу мәселесіне күмәнмен қарайды. Оның алдымен үңілетіні – өзіне дейін латынға көшуді қолдап жарық көрген мақалалар мен айтылған ойлардың кемшін тұстары.

    Мысал үшін алғанда, латын әліпбиіне 1928 жылы көшкен түріктердің өздерінің дыбыстық қорындағы кейбір әріптерді әліпби жүйесінде таңбалай алмапты. Мұндай кемшін тұстар әліпбилерін ауыстырған басқа халықтарда да бар көрінеді.

    Автордың айтуынша, осы түріктер араб графикаларына негізделген рухани мұраларын осы күнге дейін пайдалана алмай отыр екен. Біз латын қарпіне көше қалған жағдайда туындайтын проблемалар қатары мынандай болуы мүмкін.

    1)Қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттің осы уақытқа шейін тұтастай дерлік тек кирилл графикасында жазылуы; 2)жаңа әліпби бойынша мұғалімдер дайындау; 3)жекеменшік мекемелердің бұрынғыша кирилл әріптерімен жұмыс істей беруі; 4) латын әліпбиімен шығатын ұлттық баспасөзге деген сұраныстың азайып кетуі; 5) сонымен бірге қазақтардың бұрыннан да кириллицамен оқитын тобы әліпби екіге бөлінгеннен кейін, латын шрифтісімен жазылғандарды мүлде қолға алмай кету ықтыималдылығы және т.б.

    Авторлардың тағы бір қауіптенетіні – орыс және қазақ тілді болып екіге бөлініп кеткен қазақ ұлты енді екі түрлі әліпбиді қолдана бастағанда, ара жіктері тіпті ашылып, бұдан әрі тереңдей түсуі мүмкін екендігі. Сөйтіп айналып келгенде, Амангелді Айталы латын әліпбиіне көшу реформасын асықтырмай, сақтыққа шақыру жағын қолдайды. Түйіндеп айтқанда, бұл кісінің сөзінде де қоғамның ересектер тобына тән болып отырған типтік сақтық себептері бой көрсеткен.

    Латынға қарсы топтағылардың тағы бір уәжі мынандай болып келеді: «...қазақ тілі Құдайдың әрпіне көшсе де, өркендей алмайды... Жалғыз қазақ тілін мемлекеттік тіл қылып, онда да бірнеше жылдан кейін қолдану аясын 100 пайызға жеткізіп барып латынға көшсе болады ғой деп ойлаймын. Ал осы қалпымызбен латынға өтсек, орыстілділерді айтпағанда, қазір қазақша жазып, сөйлеп жүргендердің өзі орысша сөйлеп, қызмет қағаздарын орысша толтырып жаза бастайды...» (Жас алаш, №20, 14-наурыз, 2013 ж.)

    Латын әліпбиіне көшуді табанды түрде қолдайтын мақаланың бірі –Қазыбек Исаның «Шынайы тәуелсіздік латынға өтумен келмек» деп аталатын сипаттағы мақаласы. Қазақ жазуындағы арғы-бергі кезеңдерге шолу жасай келіп, Қазыбек Иса латын жазуына көшуді қиындықтары мен артықшылықтарын өз эмоциясын қоса отырып, талдап өтеді. Оның «Шынайы тәуелсіздік латынмен келмек» ғылыми эссесі оқырмандарды оқыту мақсатында түрлі тақырыпшаларға бөлінген.

    Автордың өзі тақырып етіп алған мәселеге қатысты пікірлері, тұтастай алғанда, айқын, ұстанымдары тиянақты. Сонымен бірге ішінара обьективті тұрғыда алғанда, келісе қоймайтын пайымдаулардың да ұшырасып қалатынын жоққа шығаруға болмас.

    Осы қарбаласқа қатысты өз ойларын Әбдірашит Бәкірұлы тәрізді «Латынға көшу қазақ тілінің мәселесін шешпейді» деп, айқайлап тұрып ашық айтып жатқандардың да уәждерін ғылыми тұрғыдан тиянақты деп айту қиын. «Әйтеуір қарсы бола беру керек» деген пиғылмен айтылып жатқан сияқты. Автор Қ.Исаға қарсы кереғар пікір білдіреді.

    Бір біріне қарама-қарсы айтылған біраз ой-пікірлерді сараптап келгенде, латын қарпіне көшуді қолдаған топтың уәждері басымырақ түсіп жататынын атап айту керек. Оған жоғарыда келтірілген дәлелдер куә. Олардың қандай екендігін тағы да ежіктеп, қайталап жату шарт емес болар.

    Зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда, бүкіл дүниежүзіндегі ғаламтор материалдарының 80 пайызы латын жазуымен жарияланып келе жатыр екен. Ендеше бұл шрифт – дүниежүзілік деңгейде байланыс құралына айналып отырған ғаламтордың арқа сүйейтін негізгі әліпбиі. Демек бұл әріпті пайдалану – дүниежүзілік қауымдастыққа жақындаса түсудің кезекті бір жолы болу әбден ықтимал екен. Пайдаланылатын әріптері бірдей болғандықтан, латын әрпімен сауат ашқан қазақ баласының кейін де сол әріппен жазылған ағылшын тіліндегі мәтіндерді көп қиналмастан оқып кете алатын түсінікті.

    Екіншіден, Қазақстан саяси тәуелсіздік алып, дербес ел атанса да, орыс империясының рухани басқыншылығынан әлі күнге құтыла алмай келе жатқанын жасырудың керегі не? Бұл ықпал әсіресе руханиятқа қызмет жасайтын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы нақты іске асып келеді. Сол құралдардың бір үлкен арнасы – мерзімдік баспасөз тасқыны. Латынға көшу арқылы осы тасқынға аз да болса бөгесін жасау мүмкіндігі бар.

    Ағылшын тілді басылымдардың да ұлттық менталитетімізге келмейтін теріс ықпалы болуын терістеу қиын шығар. Бірақ ол орыс тілі арқылы санамызға сіңіріліп жатқан рухани экстермизмнен қауіпті емес.

    Келесі бір мәселе – «Латын әрпіне бүкіл Қазақстан халқы көше ме жоқ әлде тек қазақ мектептерінде оқитындар ғана ма?» деген сауал. Бұл арада басы ашық жағдай – алдымен тек қазақ тілінде ғана оқитындарды көшіру керек екендігі. Бірақ түптеп келгенде бір елді екі әліпбиге бөлмей, тіліне қарамастан, барлық мектептердің бірыңғай әліпбимен оқуы еліміздің рухани тұтастығын сақтаудан туындайтын қажеттілік.

    Мысал үшін айтқанда, республикамыздағы өзбек, ұйғыр және басқа тілдерде білім беретін мектептерді де. Қазақстандағы өзбектер де этникалық өзбектердің оқитын әріптерін пайдаланса, іргелес екі елдің өзара байланыстары да жеңілдей түпей ме.

    Базбір ойшылдарымыздың қарсы айтатындары – «Егер латынға көшсек, Кеңес дәуірінде жасалған бүкіл әдебиетіміз, қазақ тілінде жазылған тамаша ғылыми еңбектеріміз ұмытылып қалып қояды. Кейінгі ұрпақ оқи алмайды» деген уәж. Қазіргі ғылым мен техника мейлінше дамыған жаңа технологиялар заманында одан күдіктену қаншалықты орынды? Бұл жөнінде жоғарыда аталған мақаласында Қазыбек Иса дәлелді уәж келтірген.

    Тәуір деп танылған дүниелердің барлығы латын қарпіне көшірілетіні даусыз. Сонымен бірге макулатураның жемі болуға дайын тұрған көптеген артық қағаздан тазарып қалатынымызды да ұмытпау керек. Айталық, көркемдігі төмен немесе таза кеңестік рухта өмірге келген жазындыларды оқырмандарың кейінгі буындарына тықпалаудың түк те қажеті болмас.

    Тағы бір көлденең тартылатын ой – «Екі түрлі қаріппен жазып, оқитын жағдайда бір ұлттың өкілдері екіге бөлініп қалады. Қазақ тілді және орыс тілді қазақтар әрқайсысы өздері таңдаған әріптердің тұтқынына айналады» деген қауіп. Осы арада «Кириллицаны пайдаланып келе жатқан орыс тілді қазақтар кириллицамен жазылған қазақ мәтіндерін оқушы ма еді?» деген қарсы сұрақ туындайды. Әрине, бұған дейін олардың қазақшаға мойын бұрып келе жатқандары некен-саяқ. Өйткені орыс тілді қазақтардың патриоттық сезімдері кемшін, қазақ тілінде сөйлеп, қазақ тілінде жазатындар олар үшін – бар болғаны артта қалған «мәмбеттер» ғана. Ана бір жылы қазақ тілін қорлай сөйлеп, «Мен суахили тілін білмеймін» деп жауап жазған «Қазпошта» АҚ-ның қызметкері сондайлардың біреуі ғана. Әйтпесе іштен тынып, қаптап жүргендері қаншама.

    Бірен-сарандары болмаса, орыстілді қазақтарда ұлттық проблема деген жоқ, олардың көпшілігі өз ұлтын сақтап қалу керек деген мәселеге бас ауырта қоймайды. Өз ұғымдарына салсақ, олар – ұлттың емес, жалпы адамзаттың перзенттері. Әсіреорыстанып, нигилизм жолын біржола түсіп кеткен қандастарымыз өздерін қазақпыз деп атауға да ауыздары да бармайды. Арланады. Өйткені олар – «ұлттық сезімнен жоғары тұрған бүгінгі өркениеттің төл өкілдері». Әрине, өздерінің түсініктері бойынша.

    Жасы үлкендер үшін латынға көшудің шынында да ауырлау соғуы мүмкін ғой, бірақ мектепте, оқу орындарында онсыз да ағылшын тілін немесе басқа бір шет тілін оқитын шәкірттер үшін бұл шаруаның түк те қиындығы жоқ.

    Енді осы арада ескермеуге болмайтын бір жағдай бар. Ол – латынға көшкеннен кейінгі мемлекеттік тілдің ахуалының қандай деңгейде болатындығы. Мемлекеттік тіл бар, бірақ оның шеті мен шегі, қоғамда алатын орнының деңгейі заңнамада толық нақтыланбаған, жалпы нысан ретіндегі болмысы әлі де бұлдырлау.

    Мысал үшін алатын болсақ, Конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде белгіленсе, онда оның қоғамдағы орны да нақтыланып көрсетілуі тиіс емес пе? Қай мемлекеттің болсын іс қағаздары, бухгалтерлік, қаржылық (финанстық) есеп-қисаптары, мемлекет жұмыстарына қатысты толып жатқан қағаз толтырулар мемлекеттік тілде жүргізілуі керек қой. Салық комитеттеріне және басқа мемлекеттік органдарға жөнелтіліп жатқан есеп-қисаптар тек қана орысша, банк тілі қазақшаға мүлде жолағысы келмейді, тіпті осы ұйымдардың бір нәрсеге жауап алғың келсе, қазақша сөйлегенің үшін өзіңе ұрсады. Тіпті Павлодар қаласында қазақша сөйлегені үшін бір қазақ әйелін супермаркеттен қуып шығыпты.

    Осы арада айтайын дегенім – тек латын қарпін енгізіп қана қоймай, мемлекеттік мекемелердегі іс жүргізу жұмыстарын да латын қарпіне көшіру керек екендігі. Латын қарпін қолданатын тіл – қазақ тілі болса, мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған ол тілдің де проблемасы шешіле бастар еді.

    Біз шет тіліндегі сөздерді алдымен орыс тілі арқылы қабылдаймыз. Ал осындай жолмен енген жекелеген термин сөздердің, ономастикалық және топонимикалық атаулардың орыс тілі арқылы бұрмалауға түсіп келіп жатқандығы жайында жаппай ойланбаймыз.

    Кириллицамен жазылатын орыс тілі мұндай сөз ауысу жағдайында өзінше бір сүзгі сынды немес сәулені шағылыстырып барып өткізетін шыны призма іспеттес. Тілі келмегендіктен, басқа ұлттардың көптеген сөздерін орыстардың дәл сол қалпында қайталап айта алмайтынын да ескере бермейміз. Мысалы, көршілес Қытай Халық Республикасының астанасын осы күнге дейін Пекин деп жазып жүрміз. Оның қытай тілінде Бейжің деп дыбысталынын білсек те, сол әуелгі жаңсақтық жалғасын табуда. Сондай-ақ, Шанхай деген қала аты да сондай халде. Қытайша білетіндердің айтуына қарағанда ол «Шаңқай» деп жазылуы керек екен. Кәдімгі қазақтың «Шаңқай түс» деген тіркесіндегі «шаңқай». Орыс тілінде «Қ» мен «Ң-ның» жоқ екендігі белгілі.

    АҚШ-тың астанасын орысшалап «Вашингтон» деп жазамыз. Кириллица транскрипциясына салып айтқанда, ол шамамен «Уошынтон» деп жазылуы тиіс еді. Ағылшын, француз неміс және т.б. тілдерден енген термин сөздердің бұрмаланбағаны некен-саяқ көрінеді. Қазақ тіліне тән «Ұ», «Ғ», «Қ». «І», «Ә» дыбыстарының орыс тілінде жоқ екендігі белгілі. Криллицада олардың әріптік таңбалары да жоқ. Мұндай жағдайда орыс байғұс бұрмаламай қайтеді. Тілімізде ондай дыбыстар бола тұрып, біз сол теріс ықпалмен кетіп барамыз.

    Тіпті оны қойып, өзіміз «Кәріс» деп атап жүрген ұлттың шын аты «Хокусарам» екенін де білеміз бе? Тіліміздің ұшына үйіріле кететін – орыс тіліндегі «Кореец» деген сөз. Сөйтіп «Кәріс» сөзі тілімізге орыс тілі арқылы келіпті. Мұндай мысалдарды ары қарай тізе беруге болар еді.

    Бұрын бодан болған ұлттар тіл басқыншылығынан шешімталдықпен құтылып жатқан кезде біздің бүйтіп ана тілімізді де орысшаға тәуелді етуден бас тарта алмай отырғанымыз қалай?

    Орысшада жоқ қазақ дыбыстарының біразы жоғарыда айтылған ұлттардың тілдерінде бар. Егер латыншаға көшсек, сол тілдердегі сөздерді түпнұсқаға жақындатып жазатынымыз, жазып қана қоймай, сөйтіп айтатынымыз анық. Сонымен бірге қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер оны орыс тілі арқылы емес, тікелей үйренсе, ұлтаралық интеграция күшейе түспей ме.

    Бұл арадағы жалғыз-ақ қиындық – осы уақытқа шейін шет тілдері мен қазақ тілін арасында делдал болып келе жатқан орыс тілінің рөлінің төмендеп қалатындығы. Ендеше латынға көшу тілдік тәуелсіздікті нығайтуға жасалған келесі қадам болмақ.

    Осы арада Ресей империясының өз мүддесі үшін қазақ сияқты аз халыққа жасайтын жан-жақты ықпалына көз жұма қарауға болмайды. Екі ғасырға жуық уақыт бойы қазақ жерін өз мемлекетінің заңды аумағы, отарлаушылыққа дейін де оны мекен етіп келе жатқан қазақтарды өзінің құлақкесті құлы ретінде санап келген империалистік психологияның инерциясы әлі де бәсеңдей қоймаған сыңайлы. Оған сол тараптан да, өз ішімізден де естіліп жататын әртүрлі тегеуірінді айбарлы үндер дәлел. Ресейдің осындай саясатын рақаттана қолдайтындар республика шегінде де баршылық және олардың қол қусырып қарап отырмағанын байқау қиын емес. Қазақтың отаршылдық пиғылдағы сыртқы және ішкі жауларының мақсаты жалғыз-ақ – қалай болған күнде де бұрын табандарының астында келе жатқан халықты одан әрі тұқырта беру, реті келсе, адам ретінде бас көтертпей, мүлде тұншықтырып тастау.

    Егер шынымен тәуелсіздікке ұмтылатын болсақ, қазақ деген ұлтты қалайда сақтап қалу керек болса, онда дербестікке сеп бола алатын ең кішкентай тетіктің өзін пайдалана беру керек. Әрине, ондай экстремизм мен сепаратизмнен аулақ, тек қана өркениет жолымен жүзеге асырылып отыратын тетік болса. Ал латын шрифтерін қолданысқа енгізу сондай тиімді тетіктердің бірі бола алар еді.

    Мәселені шешудің техникалық қиындығы – компьютердің 26 таңбасына қазақ тіліндегі 42 әріпті сыйғызамыз деген әңгіме. Ұсыныстар көп. Даудың біраз бөлігі – компьютерді тілге бағындырамыз ба, тілді компьютерге бағындырамыз ба дегенге саяды? Орынды дау.

    Меніңше, компьютерге бағыну керек. Орыс тіліне ғана тән «Э», «Ю», «Я», «Ц», «Ч», «Щ», «Ф» сияқты әріптерді жазу халықаралық деңгейде қалыптасқан. Ал қазақтың жоғарыдағы төл дыбыстарына сәйкес әріптерді қосарлап жазу арқылы таңбалауға болады. Бастапқыда бұл үрдіс ептеп қиындық туғызуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе, көз де, қол да үйренеді. Европалық кей ұлттар бір дыбысты үш таңбамен де беріп жүр ғой. Мәселен, немістің бір дыбысты «scһ» деп үш әріпті қосарлап беруі.

    Компьютерге жаңа таңбалар енгізудің бір қолайсыздығы – латын шрифтілеріне көзі үйренген адамның оларды дұрыс оқи алмауы болса, екіншісі – халықаралық электрондық байланысқа шыққанда, компьютерде жоқ таңбаның ашылмай қалатындығы.

    Латын қарпіне көшуге қарсылардың болатындығын сезіне отырып және ол қарсылардың басында Ресей державасы сияқты бізге бұрын үстемдік жүргізген алып елдің тұрғанын ескере отырып, латын әріптерін пайдалануды қолға алу керек. Мұндай ауқымды іс мәресіне жақындаған сайын, қарсыластардың неше түрлі құйтұрқылыққа баратынын, арандатулар да болатынын алдын ала ескеріп, не нәрсеге де дайын тұрған жөн-ау. Осы науқан барысында орыс тілділер халқымызды, бас көтерер азаматтарымызды әлі талай жамандап, ағаш атқа неше мінгізіп, неше түсіретіні сөзсіз.

    Бір мәселенің басы ашық. Қазақ өз жерінде жүріп, өз тілінің сақталып қалуы үшін күрескенде, басқа ұлт диаспораларына зиян тигізуді көздемейді, басқа елге барып өз тілінің өктем болуын қаламайды. Кез келген ұлттың өз жерінде өмір сүріп, халық ретінде сақталып қалуын ойлауы атам заманнан келе жатқан табиғи құбылыс. Мысалы, өз жері Ресейде орысша сөйлеп, барлық шаруасын орысша жүргізгені үшін орысты, бүкіл тірлігін өзбек тілінде құрағаны үшін өзбекті, монғолша сөйлеп, бүкіл іс қағаздары монғол тілінде болғаны үшін монғолды және т.б. ешкім де ұлтшыл деп айыптамайды.

    Кавказды мекен еткен халықтардың барлығы да тек өз тілдерінде ғана сөйлейді, жазады, қарым-қатынас жұмыстарын жүргізеді. Солай болуы табиғи құбылыс. Ал қазаққа келгенде... ол байғұс та басқа халықтар секілді өзінің ана тілінде жұмыс істегісі келсе... «Жоқ, болмайды» деп өре түрегелеміз. Алдымен Қазақстандағы орыстарға қысым жасалуда деп байбалам салып шыға келетін – орыс шовинистері, оған ілесе орыс тілді, өздерінің ұлты жоқ қазақтар. Сонда бұл не?

    Демек, өзі теңдес басқа ұлттардан қазақтың айырмашылығы – ұлт ретінде өз жерінде жүріп, құқығының шектелуі. Бұның өзі Қазақстан Конституциясын айтпағанда, бүкіл дүниежүзінің озық ойлы зиялылары ортақ мәмілеге келіп, қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға бердей Декларациясының» ұстанымына да қайшы.

     

     

             М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері: филол.ғ.д., жазушы Ақыш Н., филол.ғ.к., профессор Қорабай С., ғылыми қызметкер Оралбек А. Үмбетәлі Кәрібаев мұражайына барып, ондағы қызметкерлермен кездесіп, елбасының биылғы «Болашаққа бағдар – рухани жаңғыру» атты халыққа жолдауын еркін пікір алмастыру негізінде талқылады. Жолдаудың еліміздің жарқын болашағындағы атқаратын маңызды рөлі мен алар орынын нақты дәлелдермен көрсетіп берді. Бұрынғы өткен дуалы ауыз даналардың дара жолдарынан мысалдар келтіре отырып, дәстүріміздің озығы мен тозығын таразылай келе, халықымызға қажетті сара жолды сараптай білуге шақырды. Жиналысқа Жамбыл аудандық мәдениет және тілдер бөлімінің басшысы Алтынбекова Светлана Амантайқызы, Жамбыл мұражайының директоры Қожашев Мәулен, Сүйінбай мұражайының қызметкері Муширова Қарлығаш Есжанқызы, Үмбетәлі Кәрібаев мұражайының директоры Ысқақов Әуелбек Мұсаханұлы, Шолаққарғалы селолық округінің бас маманы Шошикбаева Кәмшат, Үмбетәлі ауылдық кітапханасының меңгерушісі Әбжәлелова Зағиша, сондай-ақ жиынға Үмбетәлі, Қасымбек, Шолаққарғалы мектептерінің мұғалімдері мен ауыл тұрғындары, басқа да музей қызметкерлері қатысып, жолдаудан алған әсерлерін, көкейтесті сұрақтарын ортаға салып, өзара ой бөлісті.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 26 маусымында Алматы қаласындағы Ә.Қастеев мұражай-үйінде М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұйымдастыруымен ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «БОЛАШАҚҚА БАҒДАР: РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» атты бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кезекті бас қосу өтті.

    Дөңгелек стол барысында Елбасымыздың «Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда, ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс» - деген сөзін назарға ала отырып, ұлттық мәдениетті қалыптастыру мен кеңінен насихаттауға байланысты институттың ғылыми қызметкерлері Н.Ақыш, Н.Елесбай, А.Еспенова, мұражай директоры Е.Нұразхан, мұражай ғылыми қызметкері Б.Әди баяндама жасап, осы тақырыптағы өз ойларын ортаға салады.

    Ұлттық руханиятымызды сақтап, дамыту мен оны өскелең ұрпаққа жеткізуде ұлттық мұражайлардың да алатын орны ерекше. Осыған орай Елбасының ұлттық кемелдену, рухани түлеу идеяларын көтерген маңызды мақаласын Ә.Қастеев мұражай-үйінде талқылаудың қоғамдық, мәдени мәні зор болды. Дөңгелек стол барысында ұлттық кодымызды қалыптастырудағы маңызды орын алатын дәстүрлі өнерімізге, тілімізге, мәдениетімізге айрықша назар аударылды. Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын қолөнер тарихының терең тамырларын дөңгелек столға қатысушылар өз пікірлерінде айтып өтті. Дөңгелек стол қорытындылары бойынша М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері Н.Елесбайдың «Туған жер бағдарламасы» атты мақаласы мерзімді баспасөз бетінде жарық көретін болады.

     

     

     

     

     

     

     

    2017 жылдың 9 маусымында М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Алматы мемлекеттік электромеханикалық колледжімен бірлесе отырып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын талқылауға арналған кездесу өткізді. Іс-шараға колледждің 100-ге жуық студент жастары мен ұстаздар қауымы белсенді қатысты. Әдебиет және өнер институтының қызметкерлері – жазушы, филология ғылымының докторы Нұрдәулет Ақыш, филология ғалымдарының докторы Алымжан Хамраев, филология ғалымдарының кандидаты Жолдасбек Мәмбетов бағдарламалық мақаланың тарихи маңызына тоқталып, көтерілген мәселелерді жан-жақты талқылады. Осы тақырыпта қойылған сауалдарға толымды жауаптар берілді, Колледж директоры Бозымбаев Болатжан Дәулетұлы іс-шараның қоғамдық, саяси, мәдени маңызына назар аудара отырып, рухани кемелдену үдерісінің заман талабы екендігін айтып өтті. Жиын қорытындысында қоғамдық сананы жаңғырту аясында колледж бен ғылыми-зерттеу институты арасындағы мәдени байланысты дамыту қажеттігі айтылды.

     

     

    https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

     

    Болашаққа бастайтын тарихи құжат

     

     

     Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шақ­­қа бағдар: руха­ни жаңғыру» атты ма­­қаласы шыққалы бері қоғам өмірінің әр саласында қызу талқылау жүріп жатыр. Бұл мақалада заман мен уақыттың төтесінен қоятын талап­тары мен қиын сұ­рақ­тарына, бүгінгі күн мен келешегімізге ха­лық­тың тағдыры жайлы терең ой жүгірткен, негізгі бағдарымызды айқындау мәселесіндегі басым бағыттар көрсе­тілген. Осы мақа­ланың өзімізді толғандырған тұстарына ойымызды білдіруді жөн көрдік.

     

    Елбасы мақаласында «Мақса­тымыз айқын, бағытымыз белгілі, оләлемдегі ең дамыған 30 ел­дің қа­тарына қосылу», дейді. Лайым, осы бағытымыздан ауыт­­қы­майық. Әлемдік алдыңғы қа­тар­лы қауымдастық жеткен биік ме­желерден көріну үшін тек бай мемлекет болу немесе жер қойнауындағы табиғат ана­­ның сыйы – байлықтарды қазып алып сатып баю арқылы қа­тар­дан көріну аздық етеді. Бұл бір сәттік, бүгінгі күнмен өмір сүру, ұрпақтың келешегіне назар аудармау. Ұрпақ алдындағы парыз, талай сын сағат­тар кү­тіп тұрған еліміздің бола­шағы үшін қоғамды, оның әрбір азаматының санасына сілкініс жасау болашаққа салынатын үлкен капи­тал болмақ. Ол мақсатқа же­ту жо­лындағы басты қозғаушы күш – сананың сергектігі керек. Ұйық­тап жатқан сананы ояту қажет. Осы жолда Елбасы сананың жа­­сай­тын іс-әрекеттен, алдағы бола­тын түбегейлі өзгерістерден ылғи озып жүруі назарда болуы тиістігін баса айтады. Мақалада көтерілген маңызды мәселелер әр кез Елбасының тұрақты назарында болып келсе де, рухани әлемді жаңғыртуға арналған маңызды құжат. Бұған дейін саяси және экономикалық жаңғырулардың тасасында болып келген адам мен қоғамның рухани әлемінің хал-жайы мен болашағы мақалада кеңінен сөз болады. Бұл қазақ қоғамының барлық саласында тоқтаусыз жүріп жатқан жанданыстарды толықтырып қана қоймай, олардың терең өзегі мен алтын арқауына айналды. Иә, кезінде рухани өміріміздің деңгейін көтеруге арналған жақсы жобалар жасалынды. Мә­дениетті қолдау жылы болып белгіленген 2000 жылы өтпелі кезеңнің дауылына шыдас берген, бірақ дең­гейі босап кеткен ұлттық мәдениет саласындағы нысандарды қалпына келтіруге, ұлттың өнері мен мәде­ние­тінің рухани келбетінің ашыла түсуіне сәтті қадамдар жасалды. Ал 2004 жылы бастау ал­ған «Мәдени мұра» бағ­дар­ла­масы аясында Қазақстан аума­­ғындағы тарихи-мәдени ескерт­­­кіштер мен нысандар жаң­ғырып, жаңа заманауи мәдени нысандар дүниеге келді. Ерекше бір белес болған 2013 жылы «Ха­­лық − тарих толқынында» бағдарламасы арқасында алыс-жақын шет елдер мұрағаттары мен мұражайларында сақталған қазақ халқының тарихына ті­келей қатысы бар құжат­тарды жинап, зерттеуге қол жеткіз­дік. Қаншама баға жетпес құнды­лықтарымыз қолымызға тиіп, ғылыми ай­налымға енді. Бұл бұған дейін зерттеуші ғалымдар наза­рынан тасада қалған сан-алуан құн­дылықтармен қауы­шуымызға мүм­кіндік берді. Ел­басының осындай алдын ала дайындықтардан кейін «Енді осы­ның бәрінен де ауқым­ды және іргелі жұ­мыстарды бас­­та­ғалы отырмыз. Мен еліміз мықты, әрі жау­ап­кершілігі жо­­ға­ры Біртұтас Ұлт болу үшін бола­шаққа қалай қа­дам басатынымыз жә­не бұқаралық сананы қалай өзгер­тетініміз туралы көзқа­рас­та­рымды ортаға салуды жөн көр­дім», деген сөзінен бұл мақаланың салмағын және сол тәуелсіздікпен басталған үде­рістің тоқтаусыз, тұрақты даму үстінде болғандығын көреміз. Мақалада Елбасы ширек ға­сырлық дамуымыздың нәти­жесінде жеткен белестерімізді қо­рыта отырып, әрі қарай дамудың, ру­хани дүниеден бастауынан бұл мәселеге түбегейлі көзқараспен келгендікті көреміз. Болашаққа деп құрылатын ұлттық бағыт-бағ­дарымызды жан-жақты, те­рең­нен қарастырады. Арнайы тоқ­талып кеткен сананы жаң­ғыртудың бағыттары біздің бұған дейінгі көзқарастарымызға, жұмыс стилімізге, орындау тетік­теріне елеулі түзетулер мен қосым­ша­лар енгізеді деп білемін. Се­бебі, бәсекеге қабілеттілік, праг­матизм, ұлттық бірегей­лікті сақтау, білім­нің салтанат құруы, Қазақ­станның ре­волюциялық емес, эволю­ция­лық дамуы, Сана­ның ашық­тығы секілді бағыттардан елі мен жерінің көркеюіне белсенді атса­лысатын азаматтар үшін мол мүм­кіндіктер бар. Бәрімізді ауқым­ды жұмыстар күтіп тұр. Тек көзін тауып тың­ғылықты да тия­нақтылықпен қойылған мін­деттерді жүзеге асыру қажет. Ол үшін мемле­кеттік деңгейде жүйелі де сауат­ты ойластырылған жұмыс жос­пары, сол жоспарды жүзеге асырудағы бақылап отыратын ар­найы мекеменің тұрақты жұ­мыс істеуі қажет деп білеміз. Ұлттық рухани құндылықты жасайтын жазушылар, клас­си­ка­лық музыка майталмандары, суретшілер және кино сала­сы­ның қайраткерлері, жалпы өнер саласының шеберлері үшін мақалада назар аударатын тұс­тарын баса көрсетеміз. «Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақ­стандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз. Әлем бізді қара алтынмен немесе сырт­қы саясаттағы ірі бастамалары­мызбен ғана емес, мәдени жетіс­тіктерімізбен де тануы керек», деген Елбасының ойы мен бел­гіленген тапсырмаларының ұлт­тық мәдениетті дамытудағы орны, оны ұлттық бренд ретінде әлемге насихаттау ісіне жаңа серпін алары анық. Мақаладағы нақты тапсыр­маның бірі – ұлттық өнер мен мәдениет саласындағы үздіктерді әлемге таныту. Ол үшін, алдымен төл туындыларды қазақ тілінен жетекші әлем тілдеріне сапалы аудару керек. Өте жақсы бастама. М.Әуезов атын­дағы Әдебиет және өнер инс­титутында осыдан екі жыл бұрын грузин елінен келген әріп­тесіміздің еліндегі аударма орта­лығының жетістіктері мен іс-тәжірибесінің тиімділігін біліп, бізге де арнайы аударма орталығы қажеттігін айтып жүре­тінбіз. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін арнайы жұмыс топтары құрылып, жұ­мыстар басталып кет­ті деп естідік. Төрт не­гізгі сала бойынша, яғни әде­биет, клас­си­калық музыка, сурет және кино туындылары ішінен үздіктерін таңдап, шет тілдеріне аударылатын болады деп күтілуде. Тек, бұл науқандық жұмыс болып қалмай, тұрақты жұмыс комиссиясының ұзақ жыл­­дарға баратын жүйелі түрде іс­­керлікпен түзілген жұ­мысы болуы керек. Шет тіліне аударылатын көр­­кем туындылар еліміздің да­му кезеңдерін, ұлттық болмы­сымызды ашатын сүйекті туын­дылар болуы заңдылық. Ши­­­рек ғасыр – тәуелсіздік ке­зеңі дүниеге алып келген шы­ғар­малар ішінен үздіктері таң­далынуы керек. Ал қай автор, қандай шығармалар деген мә­селеде бірінші кезекте шынайы көркемдік деңгейі мен сапасына мән беріледі. Бұған дейінгі қазақ драматургиясының шет тіліне ауда­рылу сапасы мен тәжірибесіне назар салсақ, бізде аударма жасау тәжірибесі «қалып­таспаған, жоқ» деген пікір қалыптастыратын өте өзек­ті мәселеге кезігеміз. Ол тіпті орыс тіліне аударуда да драматур­гия тілін, сахнаға қажетті тілдің тамырын дөп басып таба алмай жатуымыз. Өзге тілден қа­зақшаға жақсы аударамыз. Оны кезінде М.Әуезовтің, тағы басқа қаламгерлеріміздің Шекспир, Островский, Чехов секілді әлем, орыс драматургтерінің пьесаларын қазақша сөйлетуінің тамаша үлгілерінен білеміз. Ал өзіміздікін шет тіліне аударуда күні бүгінге дейін орны толмас олқы­лық, «әттеген-айлар» болатын. Кәсіби аудармашы мамандарымыз бар, бірақ жанр ерекшелігін шеберлікпен ашатындай жоғары деңгейде емес. Поэзияның, прозаның өзіне тән көркем тілі, ырғағы болатыны секілді, күрделі жанр драматур­гияны орысша, ағылшынша жа­тық, заманауи үлгіде аударыпты деген жаңалықты армандаумен келе­міз. Саланың сапалы аударма­шыларын дайындау арқылы, көркемдік деңгейі жоғары қазақ автор­ларының шығармалары шет ­ел оқырмандары мен көрермендеріне жете алады. Ауда­рылған шығармалар өзінің түп­нұсқадағы әдеби көркемдік құн­дылығы мен құнарлы тілдік ерек­шелігін, ұлттық болмыс-біті­мін жоғалтпауы керек. Жұмыс тобы мен сарапшылар іріктеп алған үздік шығармалар осы жыл­дың екінші жартысында бүкілхалық­тық талқылауға ұсынылады деп күтілуде. Қазақ оқырмандары әлем­­­дік мәдениеттің мұхитына қосы­­луға лайық деген қазақ авторларының шығармаларына дауыс беру арқылы іріктеп, оны әрі қарай ұлттың болмысын ашатын көркем туынды етіп қалып­тастыруда өзде­рінің белсенділігін танытады деп білемін. Елбасы мақаласында еліміздің жаңа технологияларға, жаңа әлем­дік саяси-экономикалық ахуал­ға негізделген мүлдем жаңа та­­­ри­хи кезеңге аяқ басқанын ай­­­­­та келе, Біртұтас Ұлт болу үшін қандай қасиеттерге ие болып, қандай міндеттерді еңсеру қа­­жеттігі жөнінде кеңінен ой толғаған. Заман талабына сай ке­шегі мен бүгінгіні орнымен бай­­ланыстырып, ұлттың рухани кодына арқа сүйеу керектігі көр­сетіледі. Белгілі жазушы, қоғам қайраткері Алдан Смайыл ағамыздың жа­қын­да «Егемен Қазақстан» газе­тінде жарияланған «Ұлттық дәс­түр − тарих жазған Ата Заң» атты мақаласында «Ұлт­тық код деге­німіз не?» деген сұрақ қоя отырып, «ол – ең алдымен, ана тілі, содан кейін өнер мен мәдениет, салт-дәстүр, ата-баба ұстанған дін. Бұлар жинақтала келіп ұлт­тық мінез бен ұлттық қасиетті қалып­тастырады», дей­­ді. Рухани құндылықтарды қа­лыптастыруда баршамыз үшін қас­терлі салт-дәстүріміз, тіліміз, мәдениетіміз, дінімізді құрметтеп, заманға сай дамыту арқылы қазақтың қазақ екендігін әлемге танытуға болатынын Елбасы мақаласы орнымен, тиянақты етіп көрсетіп берген. Ұлттық құндылықтарымызды сақтау арқылы ана тілімізге құр­мет, ұлттың жаңғыруы, жас­тарымызды дұрыс тәрбиелеу, дінімізді қадірлей білу тәрізді мәселелермен қатар, қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің өзекті тұстарының бәрінде бүгінгі күннің маңызды проблемаларын сөз етеді. Бұл орайда мамандар көршілес елдердің тәжірибесін зерттеудің қажеттілігін алға тарта отырып жұмыс істеу орнымен болмақ. Түрік, әзербайжан, түрікмен, өзбек ағайындардың салған жолындағы жетістіктері мен кемшін тұстарын ескере отырып шешу көп түйінді мәселені жеңілдетпек. Сонымен қатар, жаңа әліпбиге көшпес бұрын қазақ тілінің заңдылықтарын ес­керу, нақты істерді қолға алу, тиімді әдістемелерге мән беру, түркі әлемімен тұтас болудың алғаш­қы қадамын жасау жайына назар аударды. Біртұтас Ұлт болу мәселесі де бізді көптен толғандырып келеді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті сақтауда қазақтың мүддесін бірінші шепке шығаруды тұрақты назарда ұстап, өзгелерге осы идеяны түсіндіріп беруде кемшін тұстарымыз бар. Қазақ халқы негізгі мемлекет құратын халық бола тұрып, әліге дейін ұлт, диаспора, этнос деген әлемдік қауымдастық заң жүзінде мойындаған халық­аралық терминологияны орны­мен қолдана алмай келеміз. Осындай халықаралық кеңістікте қалып­тасқан құқықтық терминдер, заңдар, нормативті құжаттарды халықтың назарын аудара отырып, біз өзімізге тиесілі заңды атау­ларды сауатты түрде дәлелдей оты­­рып, өзгеге жалтақтамай ер­кін қолданысқа енгізуіміз керек. Біртұтас Ұлт болу мәселесі рес­публикада әркім өз орнын, мәртебесін анықтағаннан кейін толыққанды түрде жүзеге аспақ. Заман ұсынған озық ой-идеялармен, алдыңғы қатардағы технологиялармен қарулана отырып, ұлттық тамырдан бойға біт­кен өзіндік келбетімізді ұстап қалуымыз қажет. Бәрін тез қа­был­дауға қабілетті қазақ үшін ұлттық болмысты сақтау жолында адам санасын улайтын, теріс көзқарастағы кейбір ағымдар мен идеологияның таралымын шектеу мәселесі өткір тұр. Осыған орай тарихшы ғалымның қазақ ұлтының хал-жайын вирусқа қарсы қояр қалқаны жоқ интернетке қосылған компьютермен теңегені маған бейнелі әрі нақтылы мысал болып көрінді. Бірақ, бізде бәрі жақ­сы, көршілерімізге қарағанда барлық салада анағұрлым алдамыз деп тоқмейілсу, қазіргі, ертеңгі күнгі қоғам өміріне төне­тін қауіпті сезінбеу, келер ұрпақ алдындағы жауапсыздық та жоқ емес. Оны біз қоғамға қауіп төн­діріп, тіпті ушығып кеткен діни ағымдардың белсенді әре­кетінен, әртүрлі жастағы қоғам мүшелерінің өз-өзіне қол салуынан, өзге елдің ұстанымдарының қазақстандықтардың санасында тұрақты пікір қалыптастыруынан, т.б. мысалдардан көреміз. Бұл келтірілген мысалдар жаһандану дәуірінің барлық қоғамға таңатын көрінісі десек те, Елбасы айтқан рухани құндылықтарымызды жаңғырту арқылы болашаққа бағдарды анықтап, сенімді нық қадам жасауға болады. Басталған екен ұлы көш, жүрісіне сәттілік тілеп, жүзеге асуына бәріміз бір кісідей атсалысайық. Ойымызды қорыта келгенде, Елбасы кез келген жаңғыру­дың ең алдымен, ұлттық болмыс­қа, дәстүрдің замана сынынан сү­рінбей өткен озығына не­гіз­делуін қадап айтты. Бұл өзгерістерге үрке қарап, тек қана өткенді жырлай беруден, жаңаның бәрін қисық деп тауып, кертартпалықтан ада болуды талап етеді. Әлемнің алдың­ғы қатарлы дамыған 30 елінің тобында көрінуге бағыт ұстаған тәуелсіз Қазақ елінің алдына қойған мақсаты айқын. Олай болса, кеңестік дәуірдегі тоқырау кезеңінің үлгісімен сөз қуып, есеп беруге құмар науқаншылдықты емес, нақтылы істермен, қажымас қайрат-күш жігермен бастаған жұмысымыздың нәтижесі үшін жұмыс жасайық. Бәріне уақыт – сыншы, келешек көрсетер десек те, ұлттың рухани жаңғыруы жаңа серпілістің, биік белестерді бағындырудың, асқаралы шың­дарға көтерілудің іргетасы Елбасы Н.Назарбаевтың осы мақаласында көтерген ойларымен, қадап айтқан тапсырмаларымен берік қаланғаны анық. Бұл – Ұлы Дала төсінде сан түрлі қиындықтарды басынан өткізген тәуелсіз Қазақ елі мен халқының санасын оятатын болашаққа бағытталған көш. Бүгінгі заман талап еткен биіктен көріне отырып, болашаққа бастайтын тарихи құжат.

     

    Аманкелді МҰҚАН, өнертанукандидаты, театртанушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр және кино бөлімінің меңгерушісі

    22.05.2017.


    Егемен Қазақстан газетіне сілтеме: https://egemen.kz/article/bolashaqqa-bastaytyn-tarikhi-quzhat

    2017 жылы 12 мамырда М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Фольклортану» бөлімінің ұйымдастыруымен «Қоғамдық сананы жаңғырту және мәдени мұра» атты дөңгелек стол өтті.

    Институттың фольклортану, қолжазба және мәтінтану, Тәуелсіздік дәуіріндегі әдебиет және көркем публицистика, сыртқы әдеби байланыстар және сараптама бөлімдерінің ғылыми қызметкерлері және жас ғалымдар қатысқан жиында Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласының гуманитарлық салаға қатысты ғылыми мәселелері талқыланды. Институт мамандары Елбасы мақаласының қоғамдық-саяси өмірімізде алатын орны, оның өзектілігі, маңызы, ұлттық руханияттың бүгінгі хал-ахуалы, алдағы келелі міндеттері туралы өздерінің ой-пікірлерімен бөлісті.

    Қоғамдық санаға үлкен қозғау салған осы бағдарламада ұлттың тарихына, мәдениетіне, жазу әліпбиіне қатысты үлкен мәселелер көтерілген. Соның ішінде сан ғасырлық тарихы мен дәстүрі бар қазақ халқының бай мәдени мұрасын жаңғырту, оларды болашақ ұрпақтың кәдесіне жарату, салт-санамыздың озық түрлерін сақтап қалу, ата-баба бойындағы өршіл рухты қайта жаңғырту, бүгінгі заман талабына сай ұлттық руханиятты түлету секілді мәселелер төңірегінде фольклортану бөлімінің меңгерушісі ф.ғ.д. Бақытжан Әзібаева, Сыртқы әдеби байланыстар және сараптама бөлімінің меңгерушісі ф.ғ. к. Светлана Ананьева, институт директорының орынбасары, ф.ғ.к. А.Қалиева, ғалым хатшы Е. Сұлтан, қызметкерлер Ерболат Баят, Дүйсенкүл Жақан, Азамат Ахан, Гүлжанат Әбілханова, Қарашаш Алпысбева, Жұмашай Рақышева, Айнұр Қалиасқарова, Айнұр Машақова өз ойларын ортаға салып, сөз сөйледі.

    Дөңгелек столдың модераторы Б. Әзібаева Елбасының осы бағдарламасы өз уақытында келелі мәселелерді көтерген, болашақты айқындайтын тарихи құжат екендігіне кең тоқталса, Е. Баят, А. Ахан, Д. Жақан, Г. Әбіхановалар ұлттық код, тарихи жад, тарихи-мәдени тамырластық, латын әліпбиіне көшудің қажеттілігі, қоғамдағы прагматикалық көзқарастар   жөнінде ой толғады. Директордың орынбасары ф. ғ.к А. Қалиева, ғалым хатшы Е. Сұлтан Елбасы бағдарламасын әрбір қазақстандық рухани жаңаруды өзінен бастау қежеттігін тілге тиек етсе, Қ.Алпысбаева, Ж. Рақышева, А.Машақова, А.Қалиасқарова Президент бағдарламасының өзектілігіне тоқтала келіп, оны қолдайтындықтарын білдірді. С. Ананьева туған ел, өскен ортаға деген перзенттік сүйіспеншілік жайында мәнді ой сабақтады. А.Ахметова «100 оқулық» жобасының маңыздылығына айрықша тоқталып, өз пікірін ортаға салды. Сөз соңында бағдарламалық мақаланың басты мәселелері бойынша іргелі және қолданбалы жобаларды қолға алу қажеттігі айтылды.

    Дөңгелек стол қорытындылары бойынша алдағы уақытта республикалық мерзімді баспасөз беттерінде мақалалар, пікірлер жарияланатын болады.

     

     

     

    М.О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗҰУ-МЕН БІРЛЕСЕ ОТЫРЫП ҒЫЛЫМИ КАДРЛАР ДАЙЫНДАЙДЫ.

    Біз Сіздерге ҚАЛЫПТАСҚАН ҒЫЛЫМИ ДӘСТҮРЛЕР МЕН ЗАМАНАУИ БІЛІМ БЕРУ СТАНДАРТТАРЫН ҚАМТИТЫН АКАДЕМИЯЛЫҚ ДӘРЕЖЕНІ алудың бірегей мүмкіндігін ұсынамыз.

    Магистратура мен PhD докторантура мамандықтары:

    6М021400 – Әдебиеттану

    6D021400 – Әдебиеттану,

    төмендегі мамандану түрлері:

    6М021401 – Қазіргі Қазақстан әдебиеті

    6М021402 – Текстология

    6М021403 – Фольклортану

    6D021401 – Теория және әдеби сын

    6D021402 – Қазақ фольклоры мен ежелгі әдебиет

    Талапкерлердің құжаттарын қабылдау 20 маусым мен 29 шілде аралығында Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың қабылдау комиссиясында (Мекен-жай: әл-Фараби даңғылы, 71) жүргізіледі.

    Біздің жұмысымыз жөнінде және біздегі мамандықтар туралы толық мәлімет алу үшін Сіздерді «Ғылым ордасындағы» ғылыми-зерттеу институттарына шақырамыз!

    Біздің мекен-жайымыз:

    050010, Алматы қаласы,

    Құрманғазы көшесі, 29, 2-қабат.

    «Ғылым ордасы» Сіздерге өз есігін айқара ашады!